УИХ-ын гишүүн, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хуулийн төслийн ажлын хэсгийн ахлагч Э.Болормаатай ярилцлаа.

-УИХ Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай анхдагч хуулийн төслийг хэлэлцэж байна. Манай улс Парисын хэлэлцээрт нэгдсэнээс хойш, Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын 17 дугаар Бага хурал (COP17)-ыг зохион байгуулах гэж байгаа энэ үед ийм хуультай болох гэж байгаа нь ямар ач холбогдолтой вэ?

-Уур амьсгалын өөрчлөлт гэдэг энэ том сэдэв сүүлийн 30 гаруй жилийн турш дэлхийн хэмжээнд маш идэвхтэй яригдаж байна. Байгаль орчны чиглэлээр үндсэн гурван конвенц байдаг. Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт, биологийн олон янз байдлын конвенцүүд юм. Бидний хамгийн сайн мэддэг нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудал. Парисын хэлэлцээр батлагдсанаас хойш олон улсын санхүүжилтийн томоохон урсгал энэ асуудал руу чиглэсэн. Монгол Улс тодорхой үүрэг хүлээсэн хэдий ч бид дэлхийн нийт хүлэмжийн хийн ялгарлын 0.1 хувьд ч хүрэхгүй хэмжээний ялгаруулалттай улс. Харин түүхэн байдлаар авч үзвэл аж үйлдвэржилтийн эрин үеэс өнөөг хүртэл хөгжингүй орнууд хамгийн их хүлэмжийн хий ялгаруулсан. Тиймээс Парисын хэлэлцээр нь өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн хариуцлагыг тэнцвэртэй авч үзэж, хүртээмжтэй шийдлийг эрэлхийлсэн хэлэлцээр болсон гэж би хардаг. Миний хувьд улстөрд орохоосоо өмнө Уур амьсгалын ногоон санд Ази, Номхон далайн бүсийн Засгийн газруудтай холбоотой ажлыг хариуцан ажиллаж байсан. Тухайн үед уур амьсгалын чиглэлийн төсөл, хөтөлбөрүүдийг үнэлэх, санхүүжилтийн шийдвэр гаргах ажилд оролцдог байлаа. Монгол Улс энэ чиглэлээр төслүүдээ харьцангуй сайн боловсруулж ирсэн бөгөөд тодорхой хэмжээний туршлага хуримтлуулсан гэж хэлж болно. Өнөөдөр бид НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцуудын Талуудын 17 дугаар бага хурлыг Монгол Улсад зохион байгуулах гэж буй энэ цаг үед Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай бие даасан хуультай болохыг зорьж байна. Энэ нь цаг хугацаа, ач холбогдлын хувьд маш чухал алхам. Дэлхий нийт ногоон санхүүжилт, уур амьсгалын санхүүжилтийн талаар их ярьдаг ч тэр санхүүжилтээс зөвхөн Засгийн газар хүртэх биш, иргэд, аж ахуйн нэгжүүд, төсөл боловсруулагчид хэрхэн оролцох вэ гэдгийг тодорхой болгох шаардлагатай байна. Малчин өрх хашаандаа мод тарьсан ч тэр нь зах зээлтэй холбогдох боломжтой байх ёстой. Энэ бүх оролцооны эрх зүйн үндсийг бий болгох нь чухал. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай хуулийн төсөл үүнд чиглэж байгаа. Парисын хэлэлцээртэй холбоотойгоор уур амьсгалын санхүүжилт олон улсын хэмжээнд маш нарийн дүрэм журамтай болсон. Хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулсан үр дүнг давхар тоолохгүй байх зэрэг техникийн шаардлагууд ч бий. Нэг агаар мандлыг хамтдаа ашиглаж байгаа учраас ийм нарийн зохицуулалт шаардлагатай байдаг. Тиймээс эдгээр дүрэм журмыг Монгол Улсын нөхцөлд нутагшуулах шаардлага гарч байна. Энэ хуулийг бид үндсэндээ хоёр зорилготой боловсруулсан.

Нэгдүгээрт, уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотой хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, дасан зохицох чадавхыг нэмэгдүүлэх асуудлыг төрийн бодлого, засаглалын хүрээнд хэрхэн хэрэгжүүлэхийг тодорхой болгох.

Хоёрдугаарт, Монгол Улс карбон зах зээлд хэрхэн нэвтрэх вэ, энэ шинэ төрлийн зах зээлд оролцох эрх зүйн орчныг хэрхэн бүрдүүлэх вэ гэдгийг тодорхой болгож байгаа юм.

-Монгол Улс хүлэмжийн хийн ялгарал бага боловч цөлжилт, бэлчээрийн доройтол өндөртэй орон. Тиймээс энэ хуулийн нэг зорилго нь эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт татах гэж ойлгож болох уу?

-Сая хэлсэнчлэн энэ хууль нэгдүгээрт, засаглалын асуудлыг тодорхой болгож байна. Хоёрдугаарт, карбон зах зээлд нэвтрэх үүд хаалгыг нээж өгч байна. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн дүрэм журамтай нийцэж, олон улсын зах зээлд оролцох боломжийг бүрдүүлж байгаа гэсэн үг. Таны асуултын тухайд энэ нь хоёр дахь зорилготой нь илүү холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улс олон улсын карбон зах зээлээс боломж хүртэх суурийг бүрдүүлж байгаа хэрэг.

-Энэ хууль хэрэгжиж эхэлснээр уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудалд төсвөөс аль болох бага мөнгө гаргах, гаднаас хөрөнгө оруулалт татах, карбон зах зээлд оролцох боломж нэмэгдэнэ гэсэн үг үү?

-Энэ хууль батлагдлаа гээд дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг шууд сааруулна гэсэн үг биш. Харин бид олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүлэхээс гадна Монгол Улсын эрх ашгийн төлөө уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, дасан зохицох суурь зохицуулалтуудыг бий болгож, шинэ боломжуудын үүд хаалгыг нээж өгч байгаа юм. Энэ боломжийг иргэд, аж ахуйн нэгжүүд хэрхэн ашиглахаас их зүйл шалтгаална. Хэрэв зөв хэрэгжиж чадвал Монголын хөгжлийн замналын нэгэн эргэлтийн цэг болно гэж би хардаг. Монголчууд бид нүүдэлчин уламжлалтай, байгаль эхтэйгээ салшгүй холбоотой ард түмэн. Бидний сэтгэлгээнд байгальд ээлтэй, ногоон хөгжлийн үнэт зүйлс үргэлж байдаг. Тиймээс Монгол Улс цаашид өөрчлөгдөж буй уур амьсгал, цаг агаарын эрсдэл, байгалийн гамшигт үзэгдлүүдэд илүү тэсвэртэй хөгжлийн замнал руу шилжих шаардлагатай. Ингэхийн тулд асар их хэмжээний мөнгө оруулж ирээд түүгээрээ бүхнийг шийднэ гэсэн үг биш. Харин өнөөдөр зам барьж байгаа бол 20 жилийн дараах уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөг тооцохоос эхлээд зөв төлөвлөлттэй байх ёстой. Хэрэв илүү чанартай, урт настай дэд бүтэц байгуулахад нэмэлт хөрөнгө шаардлагатай бол түүний тодорхой хэсгийг олон улсын санхүүжилт, зах зээлээс татах боломжийг энэ хуулиар бий болгож байгаа юм. Ингэснээр татвар төлөгчдийн мөнгийг илүү хариуцлагатай, үр ашигтай зарцуулна.

-Анхдагч хуулийн төсөл учраас хууль хэрэгжүүлэхтэй холбоотойгоор Засгийн газрын бүтцэд өөрчлөлт орох уу?

-Одоогоор ямар нэг шинэ байгууллага байгуулах, шинэ бүтэц бий болгох зохицуулалт ороогүй. 2024 онд Байгаль орчны яамны нэрийг өөрчилж, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам болгож энэ чиглэлийн асуудлыг хариуцах чиг үүргийг тусгасан. Гэхдээ яг ямар эрх, үүрэгтэйгээр хэрэгжүүлэх вэ гэдэг нь хуульд тодорхой тусгагдаагүй байсан. Тиймээс энэ удаагийн УИХ эрх зүйн суурийг нь бий болгож байна. Энэ хууль нь ямар нэгэн хязгаарлалт тогтоох гэхээс илүүтэйгээр салбар дундын уялдаа, зохицуулалтыг нарийвчилж, илүү боломж нээх зорилготой. Харин тэр боломжийг монголчууд хэрхэн ашиглах нь цаашдын үр дүнг тодорхойлно.

-Манай улсад карбон зах зээлд оролцох боломж хэр өргөн гэж та харж байна вэ?

-Боломж их гэж харж байна.

Нэгдүгээрт, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах болон сэргээгдэх эрчим хүчний төслүүдэд хамгийн чухал нөөц бол газар нутаг. Монгол Улс энэ тал дээр асар том давуу талтай.

Хоёрдугаарт, монголчууд байгальд ээлтэй хөгжлийн үзэл баримтлалыг дэмждэг ард түмэн. Энэ нь бидний соёл, уламжлалтай холбоотой. Өнөөдрийн байдлаар Монгол Улс Сингапур, БНСУ, Япон, Швейцар гэсэн дөрвөн улстай карбон кредитийн хамтын ажиллагааны хоёр талт хэлэлцээр байгуулаад байна. Эдгээр орнууд хүн амын нягтаршил өндөр, газар нутгийн нөөц боломж харьцангуй хязгаарлагдмал. Харин Монгол Улсад энэ талын давуу тал бий.

-Парисын хэлэлцээрээс хойш бусад улс орнууд карбон зах зээлд хэрхэн оролцож байна вэ. Иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд энэ зах зээлийн үр өгөөж нь хэрхэн хүрдэг вэ?

-Олон улсын хэмжээнд карбон зах зээл үндсэндээ хоёр төрөлтэй. Нэг нь зохицуулалттай буюу албан журмын зах зээл, нөгөө нь сайн дурын зах зээл. Зохицуулалттай зах зээлд зарим улс орон хүлэмжийн хийн ялгарлаа тодорхой хэмжээнд бууруулах үүргийг хуульчилсан байдаг. Үүнтэй холбоотойгоор аж ахуйн нэгжүүдэд ч тодорхой үүрэг хариуцлага ногддог. Тиймээс тэд хүлэмжийн хийн ялгарлаа бууруулах төслүүдийг дэлхийн хаана ч хэрэгжүүлэх сонирхолтой байдаг. Харин Монгол Улсын хувьд энэ хуулиар ямар нэгэн албан журмын нэмэлт үүрэг, хариуцлага бий болгохгүй. Аж ахуйн нэгжүүдийг хязгаарлахгүй. Сайн дурын зах зээл болон олон улсын бусад боломжоос үр өгөөж хүртэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж байгаа. Сүүлийн судалгаануудаар сайн дурын карбон зах зээлийн хэмжээ 2030 он гэхэд 5-20 тэрбум ам.доллар, 2050 он гэхэд 60-70 тэрбум ам.долларт хүрэх боломжтой гэж үзэж байна. Энэ бол дэлхийн шинэ төрлийн томоохон зах зээл. Карбон зах зээл гэдэг нь ердөө л шинэ төрлийн зах зээл гэсэн үг. Нэгэн цагт монголчууд бонд, хувьцааны зах зээлтэй танилцаж байсан шиг энэ ойлголтыг ч мөн олон нийтэд зөв ойлгуулах шаардлагатай. Гэхдээ энэ хууль батлагдлаа гээд маргаашнаас нь малчин Батаа ганцаараа карбон зах зээлд оролцоно гэсэн үг биш. Төсөл хэрэгжүүлэгчид, орон нутгийн байгууллагуудтай хамтарч байж энэ зах зээлд нэвтэрнэ. Цаашид хэрэгжүүлэх журам, зохицуулалтууд ч гарна. Хамгийн гол нь ийм төслүүдийн үр өгөөж орон нутгийн иргэдэд бодитоор хүрэх ёстой гэсэн зарчмыг хуульд тусгаж байгаа.

-Монгол Улс дөрвөн улстай хоёр талт хэлэлцээртэй гэж та хэллээ. Энэ нь ямар ач холбогдолтой вэ?

-Хоёр талт болон олон талт хэлэлцээрүүдийн хүрээнд карбон кредитийн солилцоо явагддаг. Жишээлбэл, Монгол Улс тодорхой хэмжээний хүлэмжийн хийн бууралтыг бий болгосон бол түүнийг өөр улс өөрийн зорилтын хүрээнд тооцох боломжтой байдаг. Ийм учраас төрийн оролцоо зайлшгүй шаардлагатай. Бид энэ тогтолцоог аль болох аж ахуйн нэгжүүдэд ээлтэй, хүнд суртал багатай, авлигын эрсдэлгүй байхаар зохицуулахыг зорьж байна. Уур амьсгалын өөрчлөлт бол зөвхөн байгаль орчны асуудал биш. Энэ нь Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засаг, хүнс, мал аж ахуй, иргэдийн амьдралтай шууд холбоотой асуудал. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр ган, зудын давтамж нэмэгдэж, эрсдэлүүд улам өсөж байна. Энэ хууль өнөөдөр, маргааш шууд үр дүнгээ өгөхгүй байж болно. Гэхдээ бидний үр хүүхэд, ирээдүй хойч үед хэрэгтэй суурь зохицуулалтыг өнөөдөр бий болгож байгаа явдал юм.

Ярилцсанд баярлалаа.