Сэтгэцийн эмгэг болон тусламж үйлчилгээний өнөөгийн байдлын талаар АШУҮИС-ийн Анагаах ухааны сургуулийн багш, сэтгэл заслын эмч, АУ-ы докторант Р.Энхтүвшинтэй ярилцлаа.

Хоёр жил гаруй үргэлжилсэн цар тахал нийгмийн сэтгэл зүйд хэрхэн нөлөөлөв, Монголчуудын сэтгэл зүй ер ямархуу байна вэ?

Сэтгэл зүйн хувьд нэлээн давалгаатай байна гэж хэлж болно. Сэтгэл зүйн хувьд тогтворгүй эрсдэл өндөртэй байна. Манайхны сэтгэл зүйн боловсрол хангалтгүй. Тийм учраас гадны нөлөөлөлд амархан өртөж байна. Үүнд цар тахал, хөл хорио, эдийн засгийн хүчин зүйлс зэрэг нөлөөлж байна. Сэтгэл зүйн байдал тогтворгүй болонгуут үүнд илүү өртөмхий болж байна. Мөн мэдээллийн айдас үүнд нөлөөлж буй. Ялангуяа цар тахлын тархалт оргил үедээ байхад тусчихвал үхэх юм байна, тусч болохгүй юм байна гэсэн сөрөг бэлтгэлтэй байсан хүмүүсийн сэтгэл зүйд мөн нөлөөлсөн байна.

2021 онд СЭМҮТ, АШУҮИС, Монголын Сэтгэцийн Эрүүл Мэндийн Нийгэмлэг ТББ-ууд хамтран 21 аймаг, 333 сум, есөн дүүргийн 9000 гаруй хүнийг судалгаанд хамруулсан байна. Ингээд 7919 хүний датанд үндэслэн дүгнэлтээ гаргасан. Судалгаанд хамрагдсан иргэдийн 62 хувь нь архаг ядаргаа, сульдлын хам шинжтэй, 55 хувь нь сэтгэл түгших хам шинжтэй, 39 хувьд нь сэтгэл гутрал, 48 хувь нь тайлбарлаж болмооргүй биеийн зовуурь шаналгаатай. Энэ нь сэтгэл зүйн асуудлууд нь биеийн шинж тэмдэгээр илэрч байгаа тохиолдлууд юм. Энэ бол үзлэгээр бус, сорилоор авсан дүн юм.

Түүнчлэн коронавирусаар өвчлөөд эмнэлэгт хэвтэж байгаа хүмүүсийг судалсан судалгаа бий. Тэр судалгаагаар 45 хувь нь сэтгэл гутрах эмгэг, 47 хувь нь сэтгэл түгших, 48 хувь нь нойргүйдэх эмгэгтэй байна гэж гарсан. Шинж тэмдэг илэрсэн гэсэн үг. Энэ судалгааг 2021 оны тав, зургаадугаар сард буюу халдварын тархалт оргилдоо байх үед хийсэн.

Коронавирус олон хүний сэтгэл зүйд сөргөөр нөлөөлсөн юм байна? Энэ хямралаас хэрхэн гарах вэ, яаж нөхөн сэргэх вэ?

Коронавирус туссаны дараа бие махбодын маш олон шинж тэмдгүүд үргэлжилж байна. Үүнийг "Long covid syndrome" хэмээн нэрлэж буй. Бие махбодоос гадна сэтгэцийн талаас илэрч буй шинж тэмдгүүд урт хугацаанд илэрсээр байгаа юм. Ковидоос хойш нойрны хямрал, сэтгэл түгших эмгэгтэй болсон хүмүүс олон бий. Өнөөдөр над дээр халдвар авснаас жилийн дараа нойрны асуудал нь үргэлжилсээр байгаа хүн ирж тусламж авсан. Түүнээс гадна халдварын дараа хүмүүс танин мэдэхүйн өөрчлөлтөд хамгийн их орсон байна. Өөрөөр хэлбэл, сэтгэл түгшил, анхаарал төвлөрөлтэй хавсарсан юм мартах шинж тэмдэг. Маш олон хүн мартамхай болоод байна гэж байна. Мөн архаг ядаргаа, сульдах хам шинж их илэрч байна. Ачаалал даах чадвар суларч ажлын бүтээмж буурч байна.

Хөл хорио цар тахлын дараа, угаасаа ийм стресстэй нийгэмд амьдарч байгаа хүмүүс юу хийх ёстой юм бэ? Яаж сэтгэл зүйгээ хамгаалах вэ?

Хүмүүс коронавирусийн халдвар аваад эдгээд удалгүй ажил амьдралдаа эргэн орсон. Гэтэл олон улсын судалгаанд сульдлын хам шинж ковидын дараа хамгийн багадаа долоон сар үргэлжилж байна. Тийм учраас хүмүүс илүү их амрах шаардлагатай болж байна. Өөрийгөө сэргээх хэрэгтэй, цэнэг авах хэрэгтэй болж байгаа юм. Наад зах нь нойрны эмчилгээнүүд хийх шаардлага гарч байна. Сэтгэл түгшил, сэтгэл гутралын эмчилгээ хийлгэх шаардлага гарч байгаа юм. Хүн бүр стрессийн эсрэг арга хэмжээ авах байжээ.Ковидын дараа сэтгэл зүйч үнэрээр хэрэгтэй юм байна гэж маш олон хүн мэдэрсэн. Үүнийг хүчээр ойлгож байна. Сэтгэл зүйч, сэтгэл засалчдын эрэлт ихээр нэмэгдлээ.

Сэтгэл зүйч, ёэтгэл засалчдын эрэлт ихэссэн нь сэтгэл заслын эмч таны ажил мэргэжилд хэрхэн нөлөөлж, мэдрэгдэж байна вэ?

Надад хандаж сэтгэл зүйн зөвлөгөө авдаг хүмүүс бий. Миний хувьд ажлын ачааллаа дийлэхгүй болж байна. Би өөрөө амрах хэрэгтэй болж байна. Энэ юу гэсэн үг вэ гэхээр маш олон хүн сэтгэл зүйн тусламж авахыг эрмэлзэж байна. Харамсалтай нь зөвхөн сэтгэл зүйчид болон хувиараа зөвлөгөө өгдөг хүмүүс хүрэлцэхгүй. Яг үнэндээ Монголын эрүүл мэндийн салбарт сэтгэл зүйн тусламж үйлчилгээний салбар хангалттай биш. Туршлагатай, зөв эмчилгээ санал болгох, ачаалал даах чадвартай мэргэжлийн хүмүүс хүрэлцээ муу байна. Хөнгөн хүмүүс сэтгэл зүйч дээр очиж болох ч хүн болгон мөнгөтэй биш учраас тэр бүр сэтгэл зүйч дээр цаг аваад байж чадахгүй. Сэтгэл зүйчид бүгд төлбөртэй. Тэгээд сэтгэцийн эмч дээр очих гэхээр СЭМҮТ, дүүргийн эмнэлэгт л ийм эмч бий. Хүртээмж хангалтгүй байна. Хүндэрсэн хүмүүс сэтгэл засалч дээр заавал очих хэрэгтэй. Эмгэг асуудалтай болсон хүн сэтгэл зүйч дээр ороод сайжрахгүй. Тэгэхээр эмч дээр очихболно. Гэвч хүрэлцээ хангалтгүй. Энэ бол дөнгөж хөгжиж байгаа систем. Сэтгэл зүйчид зөвлөгөө өгөх эрх нь хүртэл асуудалтай байна. Санхүүгээр төгссөн хүн магистраа сэтгэл зүйч гэж төгсөөд л зөвлөгөө өгөх гээд байна. Буруу, дутуу тусламж үзүүлэх, онош мэдэхгүй байх  зэрэг асуудал ихсэж байна. Тэгэхээр сэтгэл зүйн тусламж үзүүлэх тогтолцоо бүрдүүлэх шаардлага үүссэн. нэгдүгээрт, хамтын ажиллагааны, хоёрдугаарт, бодлогын, гуравдугаарт санхүүжилтийн, дөрөвдүгээрт, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний тогтолцоог бүрдүүлэх шаардлагатай.

Сэтгэл зүйн эмгэгийн асуудалд анхааралд тавихгүй байвал ямар сөрөг үр дагавартай вэ?

Сэтгэл зүйн тогтворгүй байдал үүсэх үед юу болдог вэ гэдгийг цар тахлын үед мэдэрлээ. Нийгмээрээ сэтгэл зүйн тогтворгүй байдалд орох үед гурил будаа, ариун цэврийн цаас худалдаж авлаа. Шаардлагагүй худалдан авалт хийлээ. Нийгмээрээ сэтгэл зүй тогтворгүй байгаа үед сэтгэл зүйгээр тоглох магадлал буюу тархи угаах магадлал нэмэгддэг. Худал мэдээлэлд итгэх магадлал ихсэж, оюуны шүүлтүүр буурдаг. Нийгмээрээ хэн нэгний хоол болох эрсдэл бий болдог гэсэн үг. Улстөрчдөд үүн дээр тоглох боломж олддог. Айдастай байгаа үед хамгаалах механизмд ордог болохоос ухамсартай бодож чаддаггүй. Сэтгэл зүй эрүүл биш байхад нийгмийн зөв хэмнэл хэвшлийн талаар ярихад хэцүү.

Өнөөдгийн нийгэмд хүүхдийн сэтгэл зүй ямар байна? Үүнд хэрхэн анхаарах шаардлагатай вэ?

Цар тахлын үед хүүхдүүдийн зорчих эрх хамгийн их хасагдсан. Аав, ээж нар дэлгүүр гарах эрхтэй байсан шүү дээ. Гэтэл хүүхдэд гарах эрх байгаагүй. Энэ үеэр хүүхдийн эрх хамгийн ихээр зөрчигдсөн. Хөдөлж, тоглож байж стрессээ тайлдаг хүүхдүүд тэр үед маш их хямралд орсон, хүссэн хүсээгүй дэлгэцийн зохисгүй хэрэглээтэй болсон. Дэлгэцийн хэрэглээ нэг жил, хоёр жил үргэлжлэхээр хүнд зуршил болчихно. Одоо үүнээсээ гарч чадахгүй байна. Ерөнхий боловсролын сургуулиудад сэтгэл зүйн зөвлөгөө тусламж үзүүлэх сэтгэл зүйчийн орон тоо гаргасан ч төр хувийн хэвшил ялгаагүй сэтгэл зүйчээ аваагүй байна. Хүүхдүүдэд тогтмол сэтгэл зүйн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх ёстой. Бага, дунд, ахлах гээд насны онцлогт нь тохируулаад стресс тайлах менежмент зааж өгөх хэрэгтэй. Бид хүүхдийг сонсож сураагүй, хүүхдэд өөрийн үзэл бодлыг тулгаж сурсан. Ийм маягаар яваад байвал хүүхэд “Тэртээ тэргүй намайг ойлгохгүй юм чинь!” гэж асуудлаа дотроо тээж, бугшиж явсаар хэзээ нэгэн цагт сөрөг байдлаар илэрнэ.