Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, зүрх судас, дотрын зөвлөх зэргийн эмч Б.Батболдтой зүрх судасны өвчлөл болон тэр дундаа артерын даралт ихсэлтийн талаар ярилцлаа, Түүнийг “Зүрхний” хэмээх тодотголоор нь уншигчид илүүтэй мэдэх биз ээ.

Боловсрол:

-1981 онд Анагаах ухааны дээд сургуулийн эмчилгээний факультет

-1981 онд Сэхээн амьдруулах эрчимт эмчилгээний эмчийн курс

-1988 онд Дотрын эмчийн мэргэжил олгох

-1990 онд Зүрх судасны нарийн мэргэжлийн эмч

-1991 онд Унгарын хотноо Будапешт хотод зүрхний ординатур

-1994-2016 онд БНСУ-ын Анам эмнэлэг, Япон улсын Окаяама их сургууль, Китакюшю, Итали Неаполь, АНУ-ын Батон-Роуж Луизиана, Турк улсын Анкара хот, Польш улсын Варшав хотод тус тус зүрх судасны чиглэлээр мэргэжил дээшлүүлсэн.

-Ажлын туршлага:

-1981 оноос Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийг сэхээн амьдруулах, эрчимт эмчилгээний тасагт эмч

-1988 оноос өнөөг хүртэл (30 гаруй жил) дотор, зүрх судас-үе мөчний тасгийн эмч, эрхлэгч, зөвлөх эмч

-2021 оноос “Сон Медикал Центр-Улаанбаатар” эмнэлэгт зүрх судас, дотрын зөвлөх эмчээр ажиллаж байна.

Даралтын эмчилгээ хэдийнэ шийдэгдсэн байхад “харваад” байвал та дэндүү хэнэггүй, өөртөө болон ар гэртээ хайргүй байна

Цусны даралт буюу бидний нэрлэж заншсанаар “даралт” гэж юу вэ. Та энгийнээр тайлбарлаж өгөхгүй юү?

Биеийн цусан хангамжийг хэвийн явуулж байхын тулд тодорхой хэмжээний даралттай байж цус зах хязгаарт буюу “дээд давхарт” бүх эд эрхтэнд хүрнэ. Даралттай байснаар цус зүрх, тархи, гар, хөлийн үзүүрт очно. Тиймээс даралт нь байх ёстой зүйл шүү дээ. Харин хэт эмгэгээр ихэсвэл мэдээж аюултай.

Даралт хэзээ ч эмчлэгддэггүй гэдэг. Үүнд та ямар тайлбар өгөх вэ?

Даралтын эмчилгээ дэлхий нийтэд аль хэдийнэ шийдэгдсэн. Цагаан цэцэг өвчнийг 1960-аад оны үед бүр мөсөн устгалаа гэдэг шиг даралтын эмчилгээ өнөөдөр бүрэн шийдэгдсэн. Даралтыг хүссэн хэмжээнд хүртэл буулгаж чаддаг, хэвийн хэмжээнд барих боломжтой болсон. Даралт ямар ч шалтгаантай өндөрсөж болно. Даралтыг зохих хэвийн хэмжээнд барьж байх юм бол идэвхитэй удаан наслалтыг хангах учиртай. Ингэснээр судаснууд эмгэгээр хатуурахгүй, эвдэрч гэмтэхгүй. Үр дүнд нь судасны үйл ажиллагаа хэвийн байснаар судасны хатуурал, шархлаа, гэмтэл, хагарал, цүлхэн үүсэхгүй урт наслах нөхцлийг бүрдүүлдэг.

Зүрх судасны тогтолцооны өвчний шалтгаант нас баралт 1993 оноос хойш одоо хүртэл тэргүүлж, жил бүр 5000-5500 эндэгдэл бүртгэгдэж байна. Эдгээрийн 24.5 хувь нь зөвхөн тархины дайрлага цус харвалтын шалтгаантай байна. Яагаад буурахгүй байна вэ?

“Даралт өндөр байж болохгүй, цус харвадаг юм байна” гэдгийг манай ард түмэн ойлгосон. Шилэн хүзүү хөших, нүд бүрэлзэх даралтын шинж илрэл гэдгийг мэддэг болчихлоо. Одоогийн эм 24 цагийн турш удаан хугацаанд үйлчилдэг, нэг ширхэг “таблетка” шахмал дотроо 2-3 нийлмэл эмийн найрлагатай үйлдвэрлэгддэг болсон. Тухайн хүнд 2-3 эм хавсарч хэрэглэх шаардлагатай байлаа гэхэд зөвхөн ганц шахмалд орсон хавсарсан нийлмэл бэлдмэлээр зохих түвшин хүртэл бууруулж чаддаг болсон гэсэн үг. Одоогоос 10 жилийн өмнө өдөрт гурав, гурван ширхэг эмийг өглөө, өдөр, орой гурван удаа буюу нэг өдөрт есөн ширхэг эм уудаг байсан бол одоо ганцхан ширхэг “нийлмэл” эмийг өдөрт нэг удаа уудаг болсон байна шүү дээ. Үүнийг л манайхан үр дүнтэй хэрэглэж сурмаар байна. Барууны судалгаанд дурдсанаар хоёр хүн тутмын нэгийг харвуулахгүй байж болно гэдэг. Огт харвалтгүй болно гэвэл худлаа. Энэ бол байгалийн процесс, хэцүү. Харин бууруулж болно.

Даралт ихсэх өвчнийг үл ойшоох хандлагаасаа болоод нас бараад байна гэсэн үг үү?

Даралт ихсэх өвчнийг манай иргэд хоёр янзаар ойлгож хүлээн авдаг. Нэг хэсэг нь хэт их айдастай хүлээж авдаг бол нөгөө хэсэг нь огт хайхрамжгүй ханддаг. Даралтыг илрүүлэх хэмжих маш амархан болсон. Даралтын аппарат төрөл бүрээрээ байна. Айл бүр Приус 20 машинтай болсон гэдэг шиг одоо айл бүр даралтны аппараттай болчихсон байна. Одоо тогтмол хэрэглэж сурах асуудал дутагдалтай байна. Нэг их төвөг удаж ажил болгоод байлгүй даралтаа хэмжээд, тохирсон эмээ уугаад байхад харвалт дайрлагагүй урт наслах боломжтой.

Даралт илрүүлэх аяны хүрээнд даралтыг нь оношилж илрүүлээд байхад тоож эмчилгээ хийхгүй байна. Даралтны эм олон төрөл, сонголттой болж эмчлэх боломж бололцоо бүрдээд байхад даралтнаас болж харвана гэдэг нь үнэхээр харамсалтай асуудал. Тэд дэндүү хайхрамжгүй, өөртөө хайргүй, ар гэрээ хайрлахгүй байна гэсэн үг. Сүүлийн 30 жил эмийн салбар манайд маш сайн хөгжсөн. Дэлхийд 2 жилийн өмнө хэрэглээнд орсон эм Монголд худалдаанд шууд орж ирж байна. Анагаах ухааны үр өгөөж болон эмийг хэрэглэж ашиглах бүрэн боломжтой болжээ. Манайд эдгээр эмийг 10 компани нэгэн зэрэг оруулж, сонголт хийх өргөн боломжтой байна.

Даралтын хэмжээ хэд байх нь зохистой гэж зөвлөдөг вэ. Дээд, доод даралт хэдээс их байвал даралт ихэссэн гэж үзэх вэ?

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас даралтыг 140 ба 90-ээс доош байлга гэж зөвлөдөг. Хэрэв та хавсарсан эмгэгтэй, сахарын өвчтэй, бөөр, зүрхний эмгэгтэй бол бүр 130 ба 80-аас доош байлга гэж зөвлөж байгаа. Хүний даралт ихэсч, багасч байдаг хуультай. Ганц нэг удаа үзсэн тохиолдлын даралтыг даралт ихэссэн байна гэж үзэх ёсгүй юм, уг нь. Даралт маш их хэлбэлзэлтэй хэмжигдхүүн, үүнд организм зохицож байдаг учиртай. Судас бол үлээдэг бөмбөлөг шиг уян хатан байх ёстой. Бөмбөлгийг үлээхэд тэлж, үлээхгүй болохоор буцаад агшдаг шиг. Харин суурь даралт буюу үндсэн даралт тогтвортой өндөр хэмжигдээд байвал асуудалтай.

Тэгвэл суурь даралтыг хэрхэн үзэх ёстой вэ?

Суурь даралтыг яаж үзэх вэ гэхээр өглөө босоод биеэ хөнгөлж, цайгаа уухын өмнө тайван сууж даралтаа хэмжинэ. Гурван удаа хэмжинэ. Даралт бол маш хувирамтгай, тогтворгүй хэмжигдэхүүн. Гурван удаа хэмжихэд гурван өөр гарна. Тиймээс дунджаар нь тооцно. Даралтыг 3 өөр цаг үед 3 удаа хэмжихэд даралт 140/90-ээс дээш хэмжигдвэл даралт ихсэх эмгэг бодит байдлаар үүссэн байна гэдгийг хатуу ойлгох ёстой.

Тамхи татдаггүй, дасгал хөдөлгөөн хийдэг, жингийн илүүдэлгүй, сахаргүй байтал даралт яагаад ихэсдэг юм бэ?

Хоолой үрэвсэх, уушигны хатгалгаа, бөөрний үрэвсэл гэж та мэднэ. Учир нь тэд танд мэдрэгддэг. Гэтэл дархлааны гаж урвалууд, бодисын солилцооны алдагдлууд, удамшлын хүчин зүйл зэрэг олон шалтгааны улмаас судасны дагнасан үрэвсэл үүсдэг. Судасны үрэвсэл удаан хугацаанд мэдэгдэхгүй, чимээгүй явагдсаны үр дүнд судас хатуурал, нарийсал, битүүрэл, судасны шархлаа үүсдэг. Үүнийг эмч нар “атеросклероз-судас хатуурал” гэж нэрлэж оношилдог. Нэгэнт судас хатуурал үүссэн бол даралт ихсэх болон харвалт дайрлагын бие даасан үндсэн шалтгаан болдог. Ингэхээр нэг талдаа даралт ихсэлт өөрөө судас хатуурлыг нөхцөлдүүлдэг, нөгөө талдаа судас хатуурал нь эргээд даралт ихсэх шалтгаан болоод зогсохгүй харвалт дайрлагын үндсэн шалтгаан болдог. Иймд судас хатуурах эмгэг нь үндсэн суурь шалтгаан юм байна гэдгийг маш сайн анзаарч оношлуулж эмчлүүлэх ёстой. Иймд судас хатуурах эмгэг “АТЕРОСКЛЕРОЗ” -ээс сэргийлэх нь үндсэн асуудал юм.  Даралтны эмийг тогтмол уух нь зөв үү?

Даралтны эмийг тогтмол уух ёсгүй. Зөвхөн даралт өндөр үед хэрэглэнэ. Тухайн долоо хоногт, тухайн цагт өндөр байж болно. Долоо хоногийн дараа даралт хэвийн болсон бол эм уух хэрэггүй. Даралт ихсээд ирвэл ихсэлтэндээ тохируулж, даралтныхаа эмийн тун болон хугацааг тохируулна. Гэхдээ сууриараа хүндэвтэр даралттай бол эмийг өдөр бүр тогтмол уухыг зөвлөдөг, тунгаа нэмж хасч тохируулах учиртай. Энэ тусдаа нарийн асуудал.

Даралтаа өөрөө үзэж оношилж болно. Гэхдээ эмээ дур мэдэн хэрэглэж болохгүй биз дээ?

Үндсэн суурь даралт өндөр байвал зайлшгүй мэргэжлийн эмчид хандах ёстой. Даралтын эмнүүд үндсэндээ 4-5 бүлэг өөр өөр үйлдэл механизмтай эмүүд байдаг. Тэгэхлээр энэ хүнд энэ төрлийн эм тохирно гэдгийг эмч нар хамгийн сайн сонгож зөвлөх учиртай.

Даралт ихсэлт, харвалт, шигдээс энэ бүгд судасны эмгэг

Тархинд цус харвалтын үндсэн шалтгаан нь цусны даралт юм уу, цустай холбоотой юм уу. Сүүлийн үед цусны өтгөрлөөс боллоо гээд байдаг?

Дэлхий дээр жилд 15 сая хүн харваж байна гэсэн мэдээлэл бий. Орчин үед зүрх судасны өвчлөл, тархинд цус харвалт их болсон нь үнэн. Үүнд, маш олон хүчин зүйл нөлөөлж байна. Харвалт их байна. Гэнэтийн нас баралт их байна. Цус шингэрүүлнэ. Ковидоос болсон гэх юм уу. Үндсэн шалтгааныг зөв ойлгох хэрэгтэй. Бүх харвалтын 85-88 хувь нь судасны нарийсал, судасны хатуурлаас болдог байна. Сахарын өвчнөөс хөлөө тайрууллаа, сонсгол хараа нь муудлаа, зүрхэнд тэлэгч тавиуллаа гэдгийн цаад шалтгаан нь судас хатуурч нарийссан хэрэг. Судас нарийсаад бөглөрөөд ирвэл зүрх буюу тархинд цусан хангамжгүй болно. Ерөөсөө даралт ихсэлт, харвалт, шигдээс энэ бүгд судасны эмгэг юм. Гэтэл хүмүүс энэ бүхний үндсийг нь ойлгохгүй байна. Жишээлбэл, харвалт гэдгийг гал командын машины өндөр даралттай ус труба шлангаа хага үсэргээд зад тавиад байгаа юм шиг зүйл ойлгоод байгаа. Гэтэл үгүй, хэрэг дээрээ нарийсаад, цус өтгөрч бүлэгнээд, судсаа бөглөж, цусны хангалт үгүй болж байгаа юм, эсвэл судас нь үрэвсээд, шархлаад судас задарч хагараад байгаа хэрэг.

Бүх харвалтын 85-88 хувь нь судасны нарийсал, судасны хатуурлаас болдог гэлээ, та сая. Судсыг хатууруулагч хүчин зүйлд юу багтах вэ?

Маш олон зүйл бий. Гэхдээ хамгийн их хүчтэй нөлөөлдөг таван зүйл нь өөх тосны солилцооны алдагдал, илүүдэл жин, сахарын өвчин, хөдөлгөөнгүй байдал, даралт ихсэлт, тамхи зэрэг багтана. Энэ бүгд нийлээд судсыг шил шиг хатууруулдаг. Мөн аливаа үрэвсэлт эмгэгтэй үед цус өтгөрч бүлэгнэлт нэмэгдсэнээр судсыг бөглөдөг шалтгаан бас болдог.

Судсаа хэрхэн эрүүл байлгах вэ. Судсаа хатууруулахгүйн тулд яах ёстой вэ?

Судасны эрүүл мэндээ хамгаалах, хатууруулахгүй байлгахын тулд сууриар бүхэлд нь ойлгох хэрэгтэй. Хөдөлгөөнтэй, жингийн илүүдэлгүй, сахар буюу хоол хүнсээ эрүүл байлгах хэрэгтэй. Судсыг эрүүл байлгах, залуу байлгах, хатуурлаас сэргийлэх асуудал бол бололцоотой. Судсыг хатууруулахгүйн тулд тамхи хаяж болно, хөдөлгөөнтөй байж болно, эрүүл зөв хөнгөн хооллож болно, архи дарсны гаж хэрэглээнээс татгалзаж болно. Эдгээр нөлөөлдөг хүчин зүйлийг багасгахаар судас хатуурал эргээд буурах, хатуурах нь удааширдаг болно. Энгийн байгаа биз. Үүнийг л ойлгоход болно.

Судас хатуурвал даралт ихэсдэг юм уу, даралт ихсэхээр судас хатуурдаг юм уу?

Үндсэндээ судас хатуурвал даралт ихсэнэ. Даралт ихсээд байвал судсаа ч хатууруулна. Ихэнхдээ судас хатуурлаас болж даралт ихэсч байгаа бөгөөд даралт ихсэлт нь эргээд судсаа улам их хатууруулах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Даралт ихтэй труба хатуурна, зэвэрнэ, “Хүүхдийн зулай шиг нимгэн болсон байна” гэдэг шүү дээ. Байнга даралт ихдэлтийг зүйрлэе. ТЭЦ-4-ийн уурын тогооны трубануудыг жил бүр сольж байна. Гэтэл энгийн даралттай трубаг 10-20 жил ашигладаг. Тогтмол өндөр даралттай байх нь судас хатуурлыг ихэсгэж эдрэл гэмтэл үүсгэдэг. Ойлгомжтой шүү дээ. Даралт их байна, ачаалал их байна, судасны үрэвсэл гэмтэл явагдана, судас хатуурлын өөрчлөлтүүд ердийнхөөсөө илүүтэй явагдах нь гарцаагүй.

Даралттай болохгүйн тулд судсаа хайрлах ёстой юм байна. Гэхдээ нэгэнт даралт бий болсон тохиолдолд хэрхэх вэ?

Нэгэнт даралт ихэссэн үед бид зөвхөн аргалах маягаар, цаашид судас, эд эрхтэний гэмтэл хүндрэл гэмтэлийг багасгахын тулд даралт буулгах эмийг хэрэглэдэг. Эрүүл, урт удаан, идэвхитэй амьдаръя гэвэл зөвхөн даралт гэлтгүй хөдөлгөөнтөй, хоол ундаа зөв зохицуулж, илүүдэл жингүй, аливаа дагалдах хавсарсан үрэвсэлт эмгэг үгүй байх, дархлааны гаж урвал буюу сөрөг стрессийг бага байлгах ёстой. Энэ хэвшлийг өөртөө бий болгож чадвал судас тань залуу, хамаагүй эрүүл саруул байх болно.

Эмчилгээ хийлгэснээр хатуурсан судсыг эргэн хэвэнд нь оруулах боломж бий юу?

Нэгэнт хатуурсан судсыг эргүүлнэ гэдэг худлаа. Хүмүүс бодохдоо шинэ зөөлөн судастай болох боломжтой гэж ойлгоод байх шиг байна. Одоогоор энэ хорвоо дээр тийм зүйл алга. Эмчилгээ хийлгээд харьцангуй сайжруулж болно. Зүйрлэвэл хатуурлыг 50 хувь бууруулж магадгүй. Гэхдээ нэгэнт хатуурсан судас хэзээ ч эргэж шинэчлэгдэж хатууралгүй болно гэж байхгүй.

Судасны үрэвсэл явагдаж буй нь ямар шинж тэмдгээр илрэх вэ?

Хүн хөгшрөхөөр царай нь хөгшрөөд, үс нь цайгаад, хөдөлгөөн нь удааширдаг. Эд эрхтэн ч үүнтэй адилхан “хөгширдөг”. Судас ч гэсэн хөгширч байгаа. Харамсалтай нь судасны хөгшрөлт хатуурал чимээгүй дүлий хэлбэрээр шинж тэмдэггүй явагддаг. Харин клиник, лабораторын шинжилгээгээр илрүүлэх боломжтой.

Судсаа гэмтсэн үү, үгүй юу, хатуурал явагдаж байна уу, үгүй юу гэдгийг мэдэхийн тулд бид ямар шинжилгээ өгөх вэ?

Сахар, өөх тосыг цусанд илрүүлэх шинжилгээ бол анхан шатны илрүүлэг шинжилгээ. Үүнээс гадна судасны үрэвслийн үзүүлэлтүүдийг шалгах ёстой. Hs-CRP шинжилгээ гэж байдаг. CRP шинжилгээ нь бүх үрэвслийг илэрхийлдэг. Хамар үрэвссэн ч, шүд өвдсөн ч, ганц хуруудсан ч ихэсч байдаг. Харин Hs-CRP шинжилгээ гэж үздэг, энэ нь судасны үрэвсэлд илүүтэй мэдрэг үзүүлэлт. Энэ шинжилгээгээр судасны үрэвслийг илүүтэй тодорхойлж баримжаалж болдог.

Hs-CRP шинжилгээг улсын эмнэлэгт хийдэг үү?

Энэ шинжилгээг даралттай хүн бүрт хийх ёстой бөгөөд эрт илрүүлэг шинжилгээнд оруулах ёстой. Та энэ шинжилгээг өгмөөр байвал эмч, эмнэлэгтээ хүсэлт тавиад үзүүлж болно. Өнөөдрийн анагаах ухаан энэ түвшинд хүрчихсэн өргөн хэрэглэдэг шинжилгээний нэг юм.

Ус уух сайн. Гэхдээ цусыг усаар “шингэлэх” боломжгүй

Сүүлийн жилүүдэд залуучуудын дунд харвалт ихэсч байна. Тархинд цус харвалт өгөх нас улам залуужаад буй нь юутай холбоотой вэ?

Миний дээр дурдсан зөв хооллох, дасгал хөдөлгөөн хийх, илүүдэл жингүй байх зэрэг дэглэмийг үл ойшоож мөн мэдсэн мэдээгүй дагалдах хавсарсан үрэвсэлт өвчин эмгэгтэй нөхцөлөөс болж цус хэт бүлэгнэж, өтгөрөлтийн байдалтай яваад байна. Энэ үед даралт хэвийн байж байгаад гэнэт харваж байгаа. Шалтгааныг нь тодорхойлохоор нөгөө л судасны нарийсал, цус хэт бүлэгнэлтийн нөхцөлтэй байсан байдаг. Судас нарийсаад бөглөрөх, тагларах, цус бүлэгнэлтийн процессууд хурдацтай явагдаж байх үед уурлаж, уцаарлаж, архи дарс хэрэглэх, нойр хоолгүй, ачаалалтай байхаар судас гэмтэж задарч, хагарч байна, эсвэл цус өтгөрч бүлэншээд бүлэндээ судас бөглөрч байна.

Бас цусны бүлэгнэлтийн талаар маш их ярих боллоо. Харвалтын шалтгаан болж байна ч гэж ярьж байна?

Цус яагаад бүлэгнэдэг вэ гэхээр цусны ялтсан эсийн наалдамхай чанар нь ихсээд ирвэл наалдамхай зуурамтгай зүйл чинь урсахгүй шүү дээ. Цусны бүлэн буюу нөж үүсэх нь хөдөлгөөнгүй байдалд удаан байсантай холбоотой. Хөлөө дараад удаа суухаар хөл жирвэгнэдэг. Энэ нь цусны урсгалыг хааснаас шалтгаалсан шинж юм. Цус урсахгүй болоод ирэнгүүт тэжээл очихгүй болно. Эд эсэд тэжээл очихгүйн улмаас мэдрэл нь тэжээлгүйдэж хөл жирвэгнэх шинж илэрдэг. Цус удаан хугацаанд тогтонгошилд орж урсгал нь удааширсан үед цус бүлэгнэж эхэлдэг. Сургуулийн хичээлийн завсарлагаанаар гимнастик хийлгэдэг байв. Энэ нь ямар учиртай байсан бэ гэхээр судсаа хамгаалж, хөдөлгөөнд оруулж, цусны урсгалыг сайжруулдаг байж. Хөдөлгөөнгүй байна гэдэг нь цус бүлэгнэж нөжрөн харвалт болох нөхцлийг бүрдүүлдэг.

Цус урсгал хөдөлгөөнгүй бол нөжөрдөг. Хонь төхөөрөөд цусыг нь саванд юүлчихээд янзлаад дуусах хооронд нөж болсон байдаг. Үүнтэй адил хөдөлгөөнгүй байдалд орвол хүний цус ч ялгаагүй. Цусны хөдөлгөөн, эргэлтийг сайжруулахын тулд хөдөлгөөн, бас дахин хөдөлгөөн хийж байх нь чухал. Судасныхаа эрүүл мэндийн төлөө 1-2 цагт 1-5 давхар руу л алхаж, гараад алхаад буучих хэрэгтэй. Ингэж сурах юм бол цусны өтгөрөл, бөглөрлийн шалтгаанууд эрс багасна. Их энгийн шүү дээ. Хүмүүс үүнийг мэддэг ойлгодог ч амьдрал дээр хэрэгжүүлэхгүй байна.

Цусаа шингэлэх тухай ч их ярьж байна. Цусыг хэрхэн шингэлэх ёстой вэ. Та мэргэжлийн эмчийн хувьд зөвлөгөө өгөхгүй юу. Цахим сүлжээнд үнэн худал нь мэдэгдэхгүй маш олон мэдээлэл явж байна шүү дээ?

Хүн бүр цусаа шингэн байлгах тухай их ярьж байна. Шингэн их уухаар цус шингэрч бүлэгнэлт багасах юм яриад байна. Энгийнээр ойлгоход их шингэн уувал цус шингэрч бүлэгнэлт буурна гэж боддог. Өтгөн шингэн кофе гэдэг шиг цусны өтгөн, шингэнийг механикаар ойлгож болохгүй юм. Гэтэл организмд дунджаар 5 литр цус байдаг гэж үзвэл бид зургаан литр болгож чадахгүй. Бид пиво, ундаа, ус зэрэг шингэн зүйл их хэрэглэхээр цаг болоогүй шээгээд эхэлдэг. Тэгэхлээр организм энэ илүүдэл шингэнийг цагийн дотор хөөгөөд гаргачихдаг гэсэн үг. Тэгэхлээр 5 л цустайгаа л үлдэж таардаг. Ер нь шингэн уух нь зөв үү гэвэл зөв. Хороо гадагшлуулна, бодисын солилцоонд үүсч байгаа илүүдэл хаягдлыг зайлуулна. Энэ бол шингэн уухыг буруутгаж байгаа юм биш шүү. Цусыг шингэн ууснаар шингэлэхгүй бөгөөд бүлэгнэлтийг багасгахгүй, ингэж шингэлэдэггүй гэдгийг л хэлж байгаа юм. Цусыг шингэн байлгая гэвэл нөгөө л түрүүн дурдсан шиг хөдөлгөөн хийж, жингийн илүүдэлгүй байж, өөх тосыг багасгаж аливаа хавсарсан архаг үрэвсэлт өвчин эмгэггүй байвал болно. Цусны бүлэгнэлтийг зөвхөн цусны бүлэгнэлт болон наалдамхай зуурамтгай чанарыг багасгадаг үйлчилгээтэй тусгай эмүүдээр бууруулах боломжтой.