Засгийн газар ээлжит хуралдаанаараа Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд Хөнгөн цагааны аж үйлдвэрийн парк болон Дархан-Уул аймагт баригдах гангийн үйлдвэрлэлийн бүтээн байгуулалтын бэлтгэл ажлын талаарх мэдээлэл сонссон гэж салбарын сайд нь мэдэгдэв. Гэвч өнгөрсөн 20 гаруй жил яригдсаар байгаа үйлдвэрлэл, технологийн паркийг монголчууд бид харамсалтай нь өнөөдөр ч үзээгүй, ярьсаар л явна.

Үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулах асуудал хэзээнээс яригдаж эхлэв?

2004-2008 он Ц.Элбэгдорж, М.Энхболд, С.Баярын Засгийн газар:
- Жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжихэд чиглэсэн үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулна.

2008-2012 он С.Баяр, С.Батболдын Засгийн газар:
- Эрдэнэтийн зэсийн баяжмалыг боловсруулж, цэвэр зэс гаргах үйлдвэрийг 2009-2011 онд барина.
- Тавантолгойн нүүрс, Оюутолгойн зэс-алт, Цагаан суваргын зэсийн ордод түшиглүүлэн уул уурхай-металлурги-эрчим хүчний цогцолбор барих ажлыг эхлүүлнэ.
- Дархан, Сэлэнгийн бүсийн төмрийн хүдрийн ордуудад түшиглүүлэн хар төмөрлөгийн цогцолбор байгуулна.

2012-2016 он Н.Алтанхуяг, Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар:
- Уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах зорилгоор аж үйлдвэрийн анхны паркийг Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод байгуулна.
- Дархан,Сэлэнгийн бүсийн төмрийн хүдрийн ордуудыг түшиглэн орчин үеийн техник, технологи бүхий төмөрлөгийн цогцолбор үйлдвэр барина.

2016-2020 он Ж.Эрдэнэбат, У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар:
- Хөнгөн үйлдвэрийн парк байгуулна.
- Дархан, Сэлэнгийн бүсэд хар төмөрлөгийн цогцолбор байгуулах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.

2020-2024 он У.Хүрэлсүх, Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар:
- Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулна.
- Дагуул хотуудад дэвшилтэт технологи бүхий үйлдвэрлэл, технологийн паркуудыг байгуулна.

2024-2028 он Л.Оюун-Эрдэнэ, Г.Занданшатар, Н.Учралын Засгийн газар:
- Багануур, Багахангайн үйлдвэрлэл, технологийн парк, Налайхын барилгын материалын үйлдвэрлэл, технологийн парк, Эмээлт эко аж үйлдвэрийн паркийн бүтээн байгуулалтыг дуусгана.
- “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг түшиглэсэн үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр байгуулна.
- “Тавантолгой” үйлдвэрлэл, технологийн паркийг түшиглэсэн Кокс-химийн цогцолбор барих ажлыг эхлүүлнэ.
- “Алтанширээт” үйлдвэрлэл, технологийн парк, “Гэрэлт говь” үйлдвэрлэл, технологийн паркийг дагалдах бусад үйлдвэрийн хамт байгуулна.
- Дархан, Сэлэнгийн бүс нутагт металл боловсруулах болон металл бүтээгдэхүүний үйлдвэр, дагалдах үйлдвэр бүхий үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулна. - Зүүн бүсэд кокс, химийн бүтээгдэхүүн болон нүүрс-эрчим хүчний үйлдвэр, бусад дагалдах үйлдвэр бүхий үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулна.

2004 оноос хойших 13 Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт нэмүү өртөг шингэсэн, уул уурхайн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулахаар тусгасан ч өнөөдөр нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдсан бодит бүтээн байгуулалт алга. Тэр дундаа 2012-2016 он буюу Н.Алтанхуяг, Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар дамнан хэрэгжсэн үйл ажиллагааны хөтөлбөрт аж үйлдвэрийн анхны паркийг Дорноговь аймгийн Сайншанд хотод байгуулахаар тусгасныг олон нийт хамгийн сайн мэднэ. Учир нь, Сайншандын аж үйлдвэрийн парк байгуулах нэрийдлээр улсын төсөв, Хөгжлийн банкны санхүүжилтээр нийт 26 тэрбум төгрөг олгосон байдаг ч үүнээс таван жилийн дараа буюу 2018 оны нэгдүгээр сард Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолбор төрийн өмчит компанийг татан буулгах Засгийн газрын тогтоол гарсан байдаг. “Оновчгүй байрлал, усгүй газар үйлдвэр барихаар төлөвлөсөн” гэж Сайншандын аж үйлдвэрийн паркийн бүтэлгүйтлийг тайлбарладаг ч төсвийн их хэмжээний мөнгө энэ төсөлтэй цуг салхинд хийссэн нь үнэн.

Монголын үйлдвэрлэл, технологийн паркийн нэгдсэн холбооны гүйцэтгэх захирал О.Өлзийбаатар

Эрдэс баялгийн нөөцөд тулгуурлаж, үйлдвэрлэл, технологийн паркуудыг Монгол Улсынхаа хэмжээнд барьж, байгуулахаар УИХ-ын 64 дүгээр тогтоол гарсан. Тухайн тогтоолд Үйлдвэрлэл, технологийн паркуудын байршлыг зааж өгсөн нь, эрх зүйн хувьд бодлого тогтвортой байх, Засгийн газар солигдсон ч өөрчлөхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Өнөөдрийн байдлаар улсын хэмжээнд 21 хүнд үйлдвэрийн Үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулахаар энэ тогтоолд тусгаснаас зургаа нь “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийнх бол гурав нь орон нутгийнх бусад хувийн хэвшлийн барьж байгуулах ҮТП-ууд.

“Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн зургаан ҮТП

УИХ-ын 64 дүгээр тогтоолд туссан үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулагдах, түүнд хөрөнгө оруулах үндсэн хөрс суурь нь Үйлдвэрлэл, технологийн паркийн эрх зүйн байдлын тухай хууль. УИХ-аар 2009 онд анх батлагдсан энэ хуульд 2015, 2017 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, 2022 онд шинэчлэн найруулж баталсан. Улмаар үйлдвэрлэл, технологийн паркийн төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалт, үйл ажиллагааны бүх үе шатны зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэх “Эрдэнэс үйлдвэрлэл технологийн парк” компанийг байгуулах Засгийн газрын тогтоол гарч, өнөөдрийг хүртэл тус компанийн хувьд үйлдвэрлэл, технологийн паркуудын төлөвлөлт, зураг төсөл, холбогдох судалгааг хийжээ.

Дээрх төслүүдээс хамгийн эхэнд Эрдэнэт үйлдвэрлэл, технологийн паркийн үндсэн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт 2023 оноос эхэлж, өнөөдрийн байдлаар төмөр зам, усан хангамж, ариутгах татуургын системийн ажил бүрэн дуусаж, цахилгаан хангамж, авто замын бүтээн байгуулалт 80 гаруй хувьтай үргэлжилж байна. 2027 оны хоёрдугаар улиралд дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт дуусаж, үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтууд эхлэх учиртай.

Нийт 66.8 сая ам.долларын өртгөөр дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтыг хийж байгаа бол энэ дэд бүтцийг ашиглан сүндэрлэх Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр үүнээс 10 гаруй дахин өндөр дүнтэй. 770 гаруй сая ам.доллароор баригдах үйлдвэрийн төслийн хөрөнгө оруулагчдыг энэ сард эцэслэн тодруулна. Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэрээс гадна кабель утас, зэс нано нунтгийн үйлдвэр зэрэг Зэс бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл, Молибдены баяжмал боловсруулах үйлдвэрүүд Эрдэнэт ҮТП-ийн хүрээнд барихаар төлөвлөсөн.

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын ерөнхий захирал Г.Ёндон

Өнгөт төмөрлөгийн салбарын суурийг Эрдэнэт үйлдвэр тавьж байна. Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр бариад үйлдвэрлэл, технологийн паркийн 1217 га газарт дэд бүтцийг бид барьж байгууллаа. Үүн дээр хувийн хэвшил, төр хувийн хэвшлийн түншлэл, орон нутаг гээд бүх хэлбэрээр үйлдвэрүүд байгуулагдах боломжтой. Эхлэл нь Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр. Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэрийн төслийн хөрөнгө оруулагчдад бидний зүгээс өөрсдөө хувь эзэмших, эзэн байдлаар хандах шаардлага тавьж байгаа. Анх удаа өнгөт төмөрлөг, Зэс хайлуулах үйлдвэр барьж байгаа бидний хувьд энэ нь маш чухал. Яагаад гэвэл, өөрсдөө хөрөнгө оруулсан хүмүүс ямар шал, обой сонгохоос эхлээд бүх зүйлд өөриймсөг хандана. Манай гол давуу тал нь үйлдвэр байгуулах үндсэн дэд бүтцийг өөрсдөө барьчихлаа. Тэгэхээр усаа хаанаас татах вэ, тогоо хаанаас авах вэ, гаргасан бүтээгдэхүүнээ яаж тээвэрлэх вэ гэсэн асуудал хөрөнгө оруулагчдад гарахгүй. Үүн дээр нэмээд бид 55 жил ажиллах нөөцөө батлуулсан учраас Зэс хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр 55 жилийн турш түүхий эдээр найдвартай хангагдана гэсэн үг. Энэ хэмжээгээр хүртэх өгөөж ч их. Бидний хувьд одоогоор хамтрах санал ирүүлсэн компаниудын саналыг задалж үзээгүй байна. Хоёр компанийн саналд хэн нь хэдэн хувь эзэмших хүсэлтэй байгаа нь тодорхой бий. Засгийн газрын зүгээс үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг түлхүү оруулж, аажимдаа Эрдэнэт үйлдвэрт бүрэн шилжүүлж авна гэсэн байр суурьтай байгаа.

Үйлдвэр технологийн паркийн жагсаалтаас хамгийн амжилттай хэрэгжиж байгаа төсөл нь яах аргагүй Эрдэнэт ҮТП. Харин бусад үйлдвэрлэл технологийн паркийн анхан шатны дэд бүтцийн ажил ирэх жилээс эхлэх бөгөөд зарим үйлдвэрлэлийн туршилт, судалгаа үргэлжилсээр байна. Тухайлбал, Багануурын хүрэн нүүрсний орд, Нялга-Чойрын нүүрсний сав газрыг түшиглэн эрчим хүч, нүүрс, химийн цогцолбор олон улсын жишигт нийцсэн, өндөр технологид суурилсан нүүрс, химийн загвар үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд эхний ээлжид хагас коксжсон нүүрс үйлдвэрлэнэ. Өнгөрсөн өвөл нийслэлчүүдийн хэрэглээнд нийлүүлсэн хагас коксжсон нүүрсийг БНХАУ-аас авсан нь багагүй шүүмжлэл дагуулсан. Тэгвэл энэ нүүрсийг дотооддоо үйлдвэрлэх үйлдвэрийн ТЭЗҮ бэлэн болж, улмаар БНХАУ-ын үйлдвэрт Багануурын нүүрсийг явуулж, хагас кокс үйлдвэрлэн, түлш болгох туршилт хийгээд эхэлжээ.

“Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн хүрээнд хийгдэхээр төлөвлөсөн Эрдэнэт, Дархан, Хөтөл, Багануур, БорӨндөр, Тавантолгой зэрэг үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд нийт 45 үйлдвэр баригдаж, 68 төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх тооцоо бий.

Гэхдээ эдгээр тоо бодит биеллээ олоход есөн тэрбум ам.доллар шаардлагатай. Төсвөөс гаргах боломжгүй энэ хөрөнгө оруулалтыг төр, хувийн хэвшлийн түншлэл, гаднын хөрөнгө оруулалтаар шийдэх шаардлагатай. Тодорхой төслүүдийн үндсэн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтыг улсын төсвөөс гаргаж, үндсэн бүтээн байгуулалтыг хувийн хэвшилтэй хамтрах хувилбар гаргажээ. Эрдэс баялгийн нөөцөд түшиглэж, баригдах учир хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг үйлдвэрлэл, технологийн паркууд татна гэж найдаж байгаа юм.

“Эрдэнэс үйлдвэрлэл технологийн парк” компанийн Төсөл хөгжүүлэлт, удирдлагын газрын дарга Г.Ганхуяг

Хөтөл ҮТП-ийн эхний бүтээн байгуулалт нь шохойн үйлдвэрийн ажил. Цемент, шохой компани нь дэргэдээ цемент, шохойн хоёр үйлдвэртэй. Шохойн үйлдвэрийн технологи хуучирч, үйлдвэрлэлийн өртөг өндөр байгаа. Тэгэхээр бид үйлдвэрлэл, технологийн паркийн хүрээнд 100 мянган тонн шохой үйлдвэрлэх үйлдвэрийн шинэчлэлийг хийхээр ажиллаж байгаа. Одоогоор бүх ажлын нарийвчилсан зураг төсөл дуусаж, энэ хавраас бүтээн байгуулалтын ажил эхэлнэ. Үүнээс гадна гангийн үйлдвэрийн урьдчилсан ТЭЗҮ-ийг 2025 онд боловсруулсныг АҮЭБЯ баталсан. Энэ хүрээнд стратегийн хөрөнгө оруулагчийг сонгон шалгаруулалт болж, энэ сарын 11-нд санал хүлээн авах хугацаа дууссан. Одоогоор үнэлгээний шат эхэлсэн бөгөөд энэ оны гуравдугаар улиралд багтааж энэ төслийн стратегийн хөрөнгө оруулагчийг сонгож, ирэх жилээс бүтээн байгуулалтаа эхэлнэ гэж бид төлөвлөж байгаа.

Үйлдвэрлэл, технологийн паркийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд дөрвөн жилийн хугацаанд НӨАТ-ыг хойшлуулж, гаалийн албан татвараас чөлөөлөх, 10 жилийн хугацаанд газрын татварыг бүрэн чөлөөлж, эхний таван жил үл хөдлөх хөрөнгийн албан татвараас 100, дараагийн таван жилд 50 хувь чөлөөлөх заалтууд бий. Эрдэс баялгийн нөөц, хууль эрх зүйн орчин, татварын дэмжлэг нь бүрэн хөшүүрэг болохгүй. Хөрөнгө оруулагчдыг татахад зургаан сараас 1.5 жил шаардаж байгаа тусгай зөвшөөрөл авах процессыг хөнгөвчлөхөөс эхлээд төрийн үйл ажиллагааны хүнд суртлыг бууруулах, тогтвортой байдал хамгийн чухал. Өнөөдөр 6-9 хувьтай байгаа уул уурхайн бүтээгдэхүүний боловсруулалтын түвшинг 2035 он гэхэд 26 хувьд хүргэх боломж нь үйлдвэрлэл, технологийн паркууд. Эхнээсээ ажил нь эхэлсэн ч чөлөөлөх асуудал энэ төслүүдэд олон байна.