Ираны нийслэл Техранд эмэгтэйчүүд толгойн алчуургүй, богино цамц өмсөн задгай кафед сууж, эрэгтэйчүүд богино өмд, эмэгтэйчүүд бариу өмд өмсөн цэцэрлэгт хүрээлэнд хамтдаа дасгал хийж байна.
Нийгмийн сүлжээнд нийтлэгдсэн Техраны энэхүү дүр зураг нь Исламын Бүгд Найрамдах Улсад сүүлийн жилүүдэд нийгмийн хязгаарлалт хэр хэмжээгээр суларсныг харуулах аж.
Үүний нэг шалтгаан нь 2022 оны есдүгээр сарын 16-нд 22 настай Махса Амини нас барсны дараа өрнөсөн олон нийтийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөн юм. Түүнийг толгойн алчуураа зохих ёсоор зүүгээгүй гэх шалтгаанаар ёс суртахууны цагдаа нар саатуулсан байв. Аюулгүй байдлын хүчнийхэн эсэргүүцлийг хүч хэрэглэн дарж, 500 гаруй хүн амиа алдаж, олон мянган хүн баривчлагдсан. Гэвч тайван байдлыг хадгалахын тулд эрх баригчид эмэгтэйчүүд хижаб буюу толгойн алчуур зүүх, даруухан хувцаслахыг шаардсан дүрмийн хэрэгжилтийг сулруулсан юм.
Харин одоо үүнийг буцаан чангатгаж чадах эсэх нь асуудал болоод байна.
Ираны эрх баригчдын хүрээн дэх хатуу чиглэлийнхэн эмэгтэйчүүдийн хувцаслалтад тавих хяналтыг чангатгахыг шаарддаг. Гэвч АНУ-ын халдлага, хориг арга хэмжээ болон тэнгисийн цэргийн бүслэлтээс шалтгаалан аль хэдийн хүнд байдалд орсон эдийн засаг нь сүйрлийн ирмэгт тулж буй дайны үед олон нийтийн эсэргүүцлийг өдөөхөөс зайлсхийхийг дээд удирдлагууд анхааруулж байна.
“Дайны үеийн нөхцөл байдлын улмаас бид энэ асуудлыг зохих ёсоор авч үзэж чадахгүй байна” гэж Дээд удирдагч Можтаба Хаменейн хадам эцэг, улс төрч Голам Али Хаддад Адель өнгөрсөн долоо хоногт толгойн алчуурын талаар олон нийтэд хийсэн мэдэгдэлдээ хэлжээ.
Техранд амьдардаг, өмнө нь улс төрийн хоригдол байсан идэвхтэн Пуран Наземи дайны дараа хижабын асуудлаарх санал зөрөлдөөн улам хурцадсан гэж хэлжээ.
Нийслэлийн чинээлэг хойд хэсэгт амьдардаг 20 гаруй насны их сургуулийн оюутан бүсгүй толгойн алчуур зүүдэггүй ч гар, хөлнийхөө ихэнх хэсгийг халхалсан хувцас өмсдөг бөгөөд “би хэтэрхий их хувцасласан юм шиг санагддаг” гэжээ. Түүний хэлснээр найз нөхөд нь мөрөө ил гаргасан топ, өвдөг хүрсэн богино өмдтэй гадуур явдаг байна. Аюулгүй байдлын үүднээс тэр нэрээ нууцлах нөхцөлтэйгөөр Associated Press агентлагт ийн хэлжээ.
Хамгийн хатуу журамтай Ираны эрх баригч теократ тогтолцоо эмэгтэйчүүдийг үсээ бүрэн халхалсан алчуур, биеийг бүхэлд нь далдалсан сул хувцас өмсөхийг шаарддаг. Гудамжинд ажилладаг шашны цагдаа нар эдгээр дүрмийг зөрчсөн эмэгтэйчүүдэд торгууль ногдуулах, дарамтлах, баривчлах зэргээр арга хэмжээ авдаг байв. Гэвч сүүлийн арван жилийн хугацаанд олон эмэгтэй эдгээр хязгаарлалтыг эсэргүүцэж, толгойн алчуураа арагшлуулан үснийхээ хэсгийг ил гаргах, илүү бариу хувцас өмсөх болжээ.
2022 оноос хойш олон эмэгтэй толгойн алчуур зүүхээ больсон. Сүүлийн үед Техраны зарим хэсэгт эмэгтэйчүүд гар, хөл, бүр гэдсээ ч ил гаргах болсон байна.
Дээд удирдагчийн хяналтад байдаг Кайхан сонин Амини нас барснаас хойш дөрвөн жилийн дараа нийтлэсэн нийтлэлдээ толгойн алчуур тайлах явдал нь “нүцгэлэлт болон ёс суртахууны задралын сурталчилгаа” болон өргөжсөн, энэ нь “аюулгүй байдлын заналхийлэл” болсон гэж бичжээ.
Хижабын дүрэм нь Ираны эрх баригч теократ дотор прагматик үзэлтэй хүмүүс болон хатуу чиглэлийнхнийг хуваадаг маргааны гол сэдэв болжээ. Энэ нь АНУ-тай хэлэлцээ хийх эсэх, эсвэл дайныг улам хурцатгах эсэхтэй холбоотой маргаантай адил.
Толгойн алчуурын дүрмийг хэрэгжүүлэхийг шаардсан олон уриалга Дээд удирдагчийн ажлын албатай холбоотой хүмүүсээс гарсан ч эдгээр нь Хаменейн байр суурийг илэрхийлж байгаа эсэх нь тодорхойгүй байна. Дээд удирдагч эцэг, Аятолла Али Хаменей хоёрдугаар сарын 28-нд Израилийн цохилтын үеэр амиа алдсанаас хойш Можтаба Хаменей олон нийтэд гараагүй, ямар нэгэн аудио, дүрс бичлэг ч нийтлээгүй. Ахмад Хаменей хижабын дүрмийг хатуу хэрэгжүүлэхийг олон жилийн турш шаардаж ирсэн нэгэн юм.
Наймдугаар сарын 28-нд шашны ариун газраараа алдартай зүүн нутгийн Мешхед хотод хийсэн номлолдоо нэр нөлөө бүхий шашны зүтгэлтэн хижаб өмсдөггүй эмэгтэйчүүд болон өөрийнх нь хэлснээр шашин шүтдэггүй хүмүүсийг АНУ-ын Ираны эсрэг ашиглаж болох дотоодын хүчин гэж тодорхойлжээ. Баасан гарагийн мөргөлийг удирддаг, мөн тус муж дахь Дээд удирдагчийн төлөөлөгч Ахмад Аламолхода ийм зан үйлийг таслан зогсоохын тулд эрх баригчдыг “бүх нөөц бололцоогоо” ашиглахыг уриалсан байна.
Зарим консерватив зүтгэлтэн болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд прагматик үзэлтэй Ерөнхийлөгч Масуд Пезешкианыг хижабын бодлогыг чангатгахаас сэргийлж байна гэж буруутгажээ.
“Бид ямар нэг зүйл хэлмэгц л тэд “дайн болж байна, асуудал үүсгэхгүй байя” гэж хэлдэг” гэж Абдол Хоссейн Хосровпанах өнгөрсөн долоо хоногт толгойн алчуурын асуудлаар албаныхантай уулзсаны дараа сэтгүүлчдэд хэлжээ. Хосровпанах нь Дээд удирдагчийн хяналтад байдаг, их сургууль болон соёлын байгууллагуудыг хариуцсан төрийн байгууллагыг тэргүүлдэг.
Эрх баригчид дайны үед “эв нэгдлээ” хадгалахыг хүсэж байна
Эрх баригчид хижабын дүрэм зөрчсөн зарим кафе болон олон нийтийн газрыг түр хугацаагаар хаасан боловч энэ арга хэмжээ өргөжөөгүй аж.
Ираны удирдагчид ялангуяа ард иргэдийн дунд эмх замбараагүй байдал үүсгэх зорилготой гэж үзэж буй АНУ-ын эрчимжсэн хориг арга хэмжээний нөхцөлд болгоомжтой хандаж байна. Нэгдүгээр сард валютын ханш огцом унасантай холбоотой эсэргүүцэл улс даяар өргөжин, Исламын Бүгд Найрамдах Улсыг түлхэн унагаахыг шаардсан жагсаал болж хувирсан. Үүний дараах эрх баригчдын дарамт шахалтын үеэр олон мянган хүн амиа алдсан.
Эмэгтэйчүүд өмнө нь хамгийн их болгоомжлох шаардлагатай байсан газруудад ч үсээ ил гарган явах боломжтой болж байгааг мэдэрч байна.
Техраны 30 гаруй насны нэгэн оршин суугч саяхан төрийн байгууллагад ажил хөөцөлдөхөөр очихдоо толгойн алчуургүй явсан гэжээ. Уг байгууллага нь хижабын дүрмийг ихэвчлэн хатуу хэрэгжүүлдэг газар юм. Аюулгүй байдлын үүднээс тэр AP агентлагт утсаар ярилцахдаа нэрээ нууцалсан байна.
AP агентлагтай холбогдсон Техраны гурван эмэгтэй гудамжны шалган нэвтрүүлэх цэгээр нэвтрэхдээ хижаб өмсөөгүй байхад аюулгүй байдлын хүчнийхэн тэдэнд ямар нэгэн тайлбар хийгээгүй гэжээ. Эдгээр шалган нэвтрүүлэх цэгүүдэд ёс суртахууны дүрмийг хэрэгжүүлж, эсэргүүцлийг дарахад ашигладаг, олны айдас төрүүлдэг сайн дурын хүч болох Басижийн гишүүд ихэвчлэн ажилладаг байна.
Басижийн шинэ тэргүүн, хатуу чиглэлийн шашны зүтгэлтэн, тагнуулын байгууллагын даргаар ажиллаж байсан Хоссейн Таеб өнгөрсөн долоо хоногт командлагчдын уулзалтын үеэр толгойн алчуурын асуудлыг “дотоодын эв нэгдэлд” хор хохирол учруулахгүй байдлаар шийдвэрлэх ёстойг анхааруулсан гэж хагас албан ёсны Mehr агентлаг мэдээлжээ.
Энэ нь өнгөрсөн сард Хаменей дайны тэмцлийг бусад асуудлаас дээгүүрт тавьсан мэдэгдэлтэй нь адил байр суурь байв.
Хижаб нь шашны удирдлагын засаглалын тулгуур багана байсаар ирсэн
Ираны орчин үеийн түүхийн эргэлтийн цэгүүд хижабын асуудалтай олонтаа холбогдож ирсэн. Ираны хаант засаглал 1930-аад онд нийгмийг өрнөдийн хэв маягт оруулах бодлогын хүрээнд эмэгтэйчүүдийг толгойн алчуураа тайлахыг албаддаг байв. 1979 онд шахыг түлхэн унагасны дараа заавал хижаб өмсөх шаардлага нь шашны удирдлагын засаглалын тодорхойлогч гол зарчмын нэг болсон юм.
“Толгойн алчуур зүүдэггүй эмэгтэйчүүд нэг ёсондоо төрийн эсрэг иргэний дуулгаваргүй байдал үзүүлж байна” гэж хуульч, улс төрийн хоригдол асан Седиге Васмаги хэлжээ.
Амини болон хувцаслалтын дүрэм зөрчсөн гэх шалтгаанаар бай болсон бусад эмэгтэйчүүдийн амь үрэгдсэн явдал Васмагийг 2023 онд хэдэн арван жил зүүсэн толгойн алчуураа тайлахад хүргэсэн аж. Васмаги нь исламын эрх зүйн чиглэлээр судалгаа хийдэг бөгөөд ислам дахь эмэгтэйчүүдийн талаар өргөн хүрээнд бичиж ирсэн эрдэмтэн юм.
“Толгойн алчуураа тайлах нь, ялангуяа над шиг хүний хувьд амархан зүйл байгаагүй” гэж тэр тайлбарлажээ. Тэрээр исламын шашинд заавал хижаб өмсөх үндэслэл байхгүй гэж ил тод байр суурь илэрхийлснийхээ дараа 2024 онд баривчлагдсан юм. Васмаги эрх баригчид дайн дууссаны дараа дахин хатуу арга хэмжээ авч магадгүй гэж болгоомжилж байгаа ч өмнөх оролдлогууд амжилтгүй болсон гэдгийг мөн онцолжээ.
