Юуны өмнө танай хамт олонд баяр хүргэе. Монголын Мянганы сорилтын сан Улаанбаатар хотын ус хангамжийг нэмэгдүүлэх маш том хөтөлбөрийн ард гарч байна. Эхлэл цэгээс нь тодруулахад, яагаад усны салбарыг сонгосон юм бэ. Эндээс ярилцлагаа эхэлье.

Баярлалаа. Ийм хэмжээний өргөн цар хүрээ, өндөр ач холбогдолтой төсөл амжилттай хэрэгжинэ гэдэг маш олон талын хамтын хөдөлмөр байдаг гэдгийг юуны өмнө онцолмоор байна. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд зөвхөн Монголын Мянганы сорилтын сангийн хамт олноор тогтохгүй Америкийн тал, тус улсын Мянганы сорилтын корпорацын манай улсыг хариуцсан баг болоод хоёр талын Засгийн газрын холбогдох байгууллагууд оролцсон. Түүний дотор манай Засгийн газрын яамд, байгууллагууд тус тусын чиг үүрэг, хариуцлагаа маш өндөр түвшинд ухамсарлаж оролцсоны хүчинд өнөөдөр хөтөлбөр маань хугацаандаа, төсөвтөө багтаж амжилттай хэрэгжээд байгааг дурдах нь зүйтэй.

Хэзээнээс эхэлж, хэрхэн ажилласан тухайд гэвэл Мянганы сорилтын анхны Компакт гэрээ 2008-2013 онд хэрэгжсэн. Үүний дараа, 2015 онд хоёр дахь Компакт гэрээг хэрэгжүүлэх улс төрийн шийдвэр гарч, хоёр тал бэлтгэлдээ орсон. Мэдээж усны салбарт, ийм санхүүжилттэйгээр хэрэгжүүлнэ гэх шийдвэр эхэлж шууд гараагүй. АНУ-ын Мянганы сорилтын корпорацын “Эм Си Си” загвар буюу “MCC model” нь хөрөнгө оруулалтын бүх шийдвэрийг тоо баримт, дүн шинжилгээ, судалгаанд тулгуурлаж хийдгээрээ онцлог. Өөрөөр хэлбэл, ихээхэн хэмжээний санхүүжилтээр, мега төслүүд хэрэгжүүлдэг учир “долоо хэмжиж нэг огтлох” зарчмыг баримталдаг гэсэн үг.

Ийм ч учир, Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийг ямар асуудлууд боомилж байгаа талаарх судалгааг Монгол, Америкийн талууд хамтран эн тэргүүнд гүйцэтгэсэн байдаг. Судалгааны үр дүнгээр нийслэлийн агаарын бохирдлын нөлөө өндөр, эдийн засгийн төрөлжилт сул буюу зөвхөн уул уурхайн салбараас хэт хамааралтай зэрэг хэд хэдэн тодорхой асуудал гарсны нэг нь яалт ч үгүй Улаанбаатар хотын ус хангамжийн хязгаарлагдмал байдал байсан. Тодруулбал, Улаанбаатар хот бол Монгол Улсын улс төр, нийгэм, эдийн засаг, хүн амын төв. Ийм чухал ач холбогдолтой нийслэл хот маань өөрөө ус хангамжийн нөөц, суурь дэд бүтцийн дутагдалтай байгаа нь улсын эдийн засгийн хөгжлийг хойш нь татаж байна гэсэн үг.

Мөн түүнчлэн, талууд буцалтгүй тусламжийн санхүүжилтийг олон салбарт зарцуулж тарамдуулалгүйгээр, эдийн засгийн хөгжилд дорвитой нөлөө үзүүлэхүйц нэг салбарт төвлөрч хийе гэдэг бодлогыг эхнээсээ барьж явсан.

Ингээд дээр дурдсан судалгааны үр дүнд суурилан улам бүр нарийвчлан судалж явсаар Компактын санхүүжилтээр Улаанбаатар хотын ус хангамжийг нэмэгдүүлэх, болзошгүй хомсдолоос сэргийлэх төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлье гэж шийдсэн. Холбогдох судалгааг хийж, төсөл хөтөлбөрийг эцэслэн боловсруулсны эцэст 2018 онд Мянганы сорилтын хоёр дахь Компакт гэрээ буюу Усны Компакт гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан.

Энэ үеэс хөтөлбөр боловсруулах шат эхэлсэн үү?

Үүнд нэг зүйлийг онцлох нь зүйтэй. Мянганы сорилтын Компактын санхүүжилт нь буцалтгүй тусламж учраас маш олон нөхцөл дагалддаг. Эдгээр урьдчилан болзолт нөхцөлийн гол зорилго нь буцалтгүй тусламжийг хүлээн авагч улс төсөл хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд эзний ёсоор, хариуцлагатай хандаж, нүдээ олсон, байгаа оносон байдлаар зарцуулах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд оршдог. Компакт гэрээнд гарын үсэг зурж, хүчин төгөлдөр болохын тулд Монгол Улсын Засгийн газарт ус хангамжийн үйлчилгээний өртөг болон тариф, санхүүгийн бодлого, шинэ Төв цэвэрлэх байгууламжийн бүтээн байгуулалт зэрэгтэй холбоотой хэд хэдэн нөхцөл тавьсан байдаг. Бид тэдгээр нөхцөлийг хангаж чадсан учраас 2021 оны 3-р сарын 31-нд Компакт гэрээ маань хүчин төгөлдөр болж, идэвхтэй хэрэгжилтийн таван жилийн тоолуур гүйж эхлээд, энэ оны 3-р сарын 31-нд дуусаж байна.

Товчхон гэсэн ч дэлгэрэнгүй ярьчихлаа... 2015, 2016 оноос хойш гээд тооцохоор хүний ид хөдөлмөрлөж ажиллах 10 гаруй жилийг хамрах багагүй хугацаа учраас товч ярих хэцүү юм.

Тэгэхээр яг юу бүтээсэн бэ гэдгээ одоо дүгнэж болно гэсэн үг биз дээ...

Тэгэлгүй яах вэ. Юуны өмнө Монгол Улсын эдийн засгийн хөгжлийг чөдөрлөх асар том эрсдэлийг амдан шийдлээ. Өнгөрсөн туршлага, түүхээс харахад “ниргэсэн хойно нь хашхирав” гэдэг шиг зүйл анзаарагддаг л даа. Жишээлбэл, Өмнөд Африкийн хамгийн том хотуудын нэг Кейптаун гэхэд 2015-2018 онд усны дутагдалд орсон шүү дээ. Ус хангамжийн нөөц хомсдохтой зэрэгцэн олон жилийн буруу бодлого, менежментийн улмаас дэд бүтэц нь бүхэлдээ нурж, нэг хүн өдөртөө 50 литр ус авах буюу талоны бараа гэдэг шиг квоттой болж байсан. Ус талоны бараа шиг болоод ирэхийн цагт юу болох вэ? Аравхан жилийн өмнө манайтай адил хөгжиж байгаа улсад тохиолдсон энэ ноцтой нөхцөлд бид мөн орохоос урьдчилан сэргийлж байгаа нь энэ төслийн хамгийн том үр дүн.

Ер нь Компакт гэрээ боловсруулах шатанд юуг онцолж хэлэлцсэн бэ?

Улаанбаатарын ус хангамжийг нэмэгдүүлэх дорвитой арга хэмжээ шуурхай авч хэрэгжүүлээгүй тохиолдолд 2020-оод оны дунд үе, цаашилбал 2030 он гэхэд усны эрэлт, нийлүүлэлт тэнцэнэ гэсэн дүгнэлтийг Компактыг боловсруулах шатанд манай эрдэмтэн судлаачид, олон улсын байгууллагууд хийсэн байдаг. Ямар ч зүйлийн, түүний дотор усны эрэлт нийлүүлэлтээсээ даваад эхлэхээр хомсдол үүснэ. Чухам энэ асуудлыг иргэд, аж ахуйн нэгж, бизнесүүдэд тохиолдохоос нь өмнө шийдвэрлэж, зөвхөн нийслэлчүүд гэлтгүй Монгол Улсын хэмжээнд үр дагавартай байж болзошгүй эрсдэлээс Усны Компакт сэргийлж чадлаа.

Усны салбарт хоёр томоохон шинэ дэд бүтэц Хаягдал ус дахин боловсруулах болон Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэрүүд ашиглалтад орчихлоо. Шаардлагатай хөрөнгө оруулалт хийчихсэн, төслийн зүгээс мэргэжилтнүүдийг нь бэлдээд өгчихсөн. Хамгийн гол нь бид эдгээр шинэ дэд бүтцийн үйл ажиллагааг урт хугацаанд тогтвортой авч явахын тулд яах ёстой вэ?

Хөрөнгө оруулалтын урт хугацааны тогтвортой байдлыг дэд бүтцийн төслүүдтэйгээ адил хэмжээнд чухалчлан авч үзэж, тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн төслийг тусгайлан хэрэгжүүлсэн нь Усны Компактын онцлог байлаа. Үйлдвэр, барилга байгууламж барьж, шугам хоолой татаад орхих биш асуудлыг цогцоор нь буюу системийн онолын дагуу харилцан хамаарал, үр нөлөө, цаг хугацааны тэнхлэгээр авч үзсэн. Үүнд, цаашид энэ үйлдвэр, байгууламжуудыг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлдэх, бодлого төлөвлөлтийн чадавхыг бэхжүүлэх, үйл ажиллагаа, засвар үйлчилгээний зардлыг бүрдүүлэх, тариф санхүүгийн тогтолцоог бий болгох гээд манай Компактын хүрээнд хэрэгжсэн олон ажлыг дурдаж болно.

Усны салбар, ус хангамжийн үйлчилгээний мөн чанарыг бид бас харгалзах нь зүйтэй. Ус хангамж бол тодорхой хугацаанд, нэг удаа төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлээд л шийдэгдчих асуудал биш. Ус хэрэглэдэггүй амьтан, ус ашигладаггүй нийгэм, эдийн засгийн үйл ажиллагаа гэж байхгүй. Цэвэр, баталгаатай усаар хүртээмжтэй хангагдах нь хүний суурь эрх. Тийм ч учир хангамжийн үйлчилгээ нь зогсолтгүй шинж чанартай, тогтмол анхаарч сайжруулж байх ёстой ажил.

Үүгээр юу хэлэх гээд байна вэ гэвэл, тавхан жилийн хугацаатай, хязгаарлагдмал төсөвтэй Усны Компакт олон жилийн турш хуримтлагдсан асуудлуудыг бүхэлд нь шийднэ гэж хүлээх нь өрөөсгөл. Эдгээр ужиг асуудлуудыг шийдэх зөв голдиролд нь салбарыг чиглүүлж, шинэчлэлийн суурийг зөв тавихыг л Компактын хүрээнд зорьсон.

Жишээлбэл, манай ямар ч салбарт тулгамдаж байгаа асуудлуудын шийдэл нь мэргэжлийн боловсон хүчин, санхүү хоёр дээр хүрээд зогсох нь элбэг. Компактын санхүүжилтээр бий болсон дэд бүтцийн үйл ажиллагааг хариуцах хүний нөөцөө бид өнгөрсөн гурав гаруй жилийн хугацаанд сургаж, бэлдсэн. Цаашид салбарын хэмжээнд боловсон хүчний ямар бодлого баримтлах вэ гэдэг манай төр засгийн тунгаан бодох асуудал мөн. Ус хангамжийн үйлчилгээ тасралтгүй, найдвартай явахын тулд элэгдсэн дэд бүтцээ шинэчлэх, засвар үйлчилгээ хийх, мэргэжлийн боловсон хүчнээ тогтоон барих санхүүгийн чадавхыг яаж бүрдүүлэх вэ гэдэг асуудал мөн бий. Энэ нөхцөл бүрдэж байж, ус ашиглалтын байгууллагууд хэвийн үйлчилгээ үзүүлж, иргэдийн баталгаатай усаар хангагдах эрх биелнэ гэдгийг углуургаар нь олж хараад, Компакт гэрээний урьдач нөхцөл болгож оруулсан байх жишээтэй.

Түүнээс гадна бас нэг жишээ дурдахад, бидний байгуулсан Хаягдал ус дахин боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эд нь шинэ Төв цэвэрлэх байгууламжаас гарах цэвэрлэсэн ус. Шинэ ТЦБ руу орж байгаа хаягдал ус тодорхой стандартын шаардлага хангаж байж, шаардлага хангасан ус тус байгууламжаас гарна. Чухам тэр шаардлага хангасан уснаас нь тодорхой хэмжээгээр авч, дахин боловсруулаад Дулааны цахилгаан станцуудын техникийн хэрэглээнд нийлүүлэх юм. Тийм ч учраас Компакт гэрээнд шинэ ТЦБ-д хүлээн авах хаягдал усны стандартын шаардлагыг хангуулах төлөвлөгөөг манай тал боловсруулж, хэрэгжүүлэх нөхцөлийг мөн тусгасан байдаг.

Үүнийг зөвхөн хоёр байгууламжийн хоорондын харилцан уялдаа гэж дүгнэх нь зарчмын хувьд буруу биш үү?

Тийм. Компакт хэрэгжсэнээр бий болсон бас нэг давуу тал нь салбарын хэмжээнд тулгамдаад байсан олон асуудлыг олон нийт, тэр дундаа шийдвэр гаргагчдын анхааралд оруулсан явдал. Үүний нэг нь, олон жилийн турш Туул гол руу хаяж байгаа бохирдолтой усны асуудал.

Компактад туссан хаягдал усны стандартыг хангуулах төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр зөвхөн үйлдвэр байгууламжийн ашигт ажиллагаа биш, харин Туул голын бохирдлын асуудлыг ч шууд бусаар хөндөж байна гэсэн үг.

Өөрөөр хэлбэл “Туул голоо цэвэрлэ” гэж шууд тулгах зарчим баримтлаагүй гэсэн үг...

Тэгж ойлгож болно оо. Гол нь эх үүсвэр дээрээ буюу хаягдал усны энэ бохирдлыг бий болгож буй үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд ариутгах татуургын систем рүү хаяхаасаа өмнө дэргэдээ урьдчилан цэвэрлэдэг байгууламжтай байхыг санал болгосон. Нийслэл маань Туулынхаа ай савд оршиж, Улаанбаатарчууд бид Туулын усаар тэжээгддэг газрын доорх усны эх үүсвэрээс ундалдаг. Тиймээс ундалж байгаа гол усаа ариун дагшин, цэвэр тунгалаг байлгах хэмжээний үр нөлөөг үзүүлж байна гэж хэлэхэд болно.

Ер нь энэ хөтөлбөр хэрэгжсэнээр иргэдийн ус гэдэг чандмань эрдэнийн тухай ойлголт, уг салбарын асуудалд хандах хандлага мөн өөрчлөгдөж байх шиг санагдсан. Усны хэт замбараагүй хэрэглээнээс татгалзах, усыг үнэлэх зэрэг дээр ч дэвшил гарсан болов уу. Та нарын зүгээс гэрээгээр хүлээсэн үүргийнхээ дагуу ажиллахаас гадна энэ чиглэлд басхүү нэлээд анхаарсан шиг харагдсан л даа...

Та зөв анзаарчээ. Ус хангамжийн асуудлыг шийдэхийн тулд засаг төрөөс анхаарч, Компактын хүрээнд түүхэн гэж хэлж болох томоохон хөрөнгө оруулалтуудыг хийж, дэд бүтцүүдийг ашиглалтад орууллаа. Нөгөө талаас, манай иргэд, олон нийт, түүний дотор аж ахуйн нэгжүүд ус хангамжийн үйлчилгээний ач холбогдол, бодит өртгийн талаар бүрэн, үнэн зөв ойлголт, хандлагатай байх нь дутахгүй ач холбогдолтой.

Монголчууд бидний хувьд усыг амьд бүхний эх булаг, чандмань эрдэнэ гэж дээдэлдэг мөртлөө, нөгөө талаас үнэ цэнгүй, хар ус гэж үзэх хандлага ч зэрэгцээд байдаг.

Өнгөц харахад хөдөө хээр, хотын маань дундуур ч гол мөрөн урсаж байдаг. Үүнтэй харьцуулаад ч тэр үү, усны үйлчилгээнд мөнгө төлж, төсөвлөөд байх ямар шаардлага байна гэж иргэд маань шүүмжилж магадгүй. Гэтэл хот, суурин газрын ус хангамжийн үйлчилгээний өртөг, үнэ цэн гэдэг байгаль дээр жамаараа байгаа уснаас огт өөр асуудал. Бидний тэр бүр анзаардаггүй, байх л ёстой зүйл мэт хүлээн авдаг усны үйлчилгээг хүргэхийн тулд ямар хэмжээний зардал гардаг, хичнээн хүний хүч хөдөлмөр ордог вэ гэдгийг иргэд маань тэр бүр бүрэн ойлгох боломж бага байдаг. Тийм ч учир бид Компактын хүрээнд олон нийттэй харилцах ажлыг хэрэгжүүлж, үйлдвэрүүд яагаад хаягдал усаа урьдчилан цэвэрлэх шаардлагатай, иргэдэд хүрдэг усны үйлчилгээ яаж хэрэгждэг зэрэг ойлголт мэдээлэл өгөх ажлуудыг зохион байгуулсан.

Ингэхдээ сүрдмээр, хэт том, ерөнхий зорилго тавиагүй. Тийм байх тусмаа л аливаа ажлын үр дүн тарамдаж, саармагждаг учир усны зохист хэрэглээ, ус хангамжийн үйлчилгээний бодит өртгийг олон нийтэд ойлгуулах гэсэн маш тодорхой зорилго тавьж, ингэсний дүнд усны үйлчилгээнийхээ төлбөрийг цаг тухайд нь, бүрэн төлдөг байх хэвшил хандлагыг бий болгохыг зорьсон.

Та түрүүнд яриандаа дурдсан шүү дээ. Цар тахлын нөхцөл байдлыг даван гарсан гэж. Үнэхээр ковидын тэр хэцүү цаг бол томоохон сорилт байсан байх. Үүнийг давж хөрөнгө болоод үр нөлөөний хувьд ч тэр улсын хэмжээний томоохон мега төслийг хугацаанд нь багтааж хэрэгжүүлж чадлаа. Тухайн цаг үед ямар сорилтуудтай тулгарч байв, сорилтуудыг хэрхэн боломж болгож хувиргасан бэ?

Ийм хэмжээний төсөл хэрэгжүүлэхэд асуудал, хүндрэл бэрхшээлтэй тулгарах нь тодорхой. Гэхдээ Усны Компактын хувьд төсөл хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх таван жилийн хугацаанд хүлээгдэж байснаас ч илүү, маш олон урьдчилан тааварлашгүй сорилтуудтай тулгарсан. Хамгийн эхэнд ковидтой холбоотой үүссэн нөхцөл байдал санаанд орж байна. Дэлхий нийтийг хамарсан цар тахлын улмаас хил хаагдах, хөл хорио тогтоох зэрэг шууд нөлөөнөөс гадна дунд, урт хугацаандаа олон улсын нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ, тээвэрлэлт доголдох, үйлдвэрлэгчид дээр их хэмжээний захиалгын бөөгнөрөл үүсэх зэрэг асуудал нүүрлэсэн. Түүнээс гадна тухайлан манай орны хувьд бензин шатахуун, барилгын материалын хомсдол бий болох, ам.долларын нөөц тасалдах зэрэг маш олон хүндрэл бэрхшээл Компакт гэрээ хүчин төгөлдөр болохтой зэрэгцээд, манай төслийн ид хэрэгжилтийн үед тохиолдож байлаа.

Цар тахлын давалгаа өнгөрсний дараа ч олон улсын тогтворгүй байдал, дайн мөргөлдөөн гээд өнөөг хүртэл үргэлжилж байгаа энэ мэт маш олон хүчин зүйлс манай төслийн хэрэгжилтэд эрсдэл учруулсан. Бид даяаршсан дэлхийд амьдарч байна, энэ ч утгаараа газар зүй, орон зайн хязгаарлалтаас үл хамааран дэлхийн өнцөг булан бүрт тохиолдож байгаа энэ мэт үйл явдлууд манайх шиг том хэмжээний төсөлд төдий хэмжээгээр нөлөөлж байсан.

Үүнээс гадна манай орон Компакт хэрэгжүүлж буй бусад улстай харьцуулахад барилгын улирал маш богино. Компакт таван жилийн хугацаатай гэж байгаа ч, үнэндээ бидэнд барилгын ажлаа дуусгах хоёр жил хагасын хугацаа л байсан гэхэд болно. Гурав, дөрөвдүгээр сараас эхлэн газар гэсэж, тав, зургаадугаар сараас бүх ажил жигдэрч идэвхждэг. Гэтэл 2023, 2024 онд хоёр жил дараалан Улаанбаатар хотод хэдэн арван жил тохиогоогүй үер болсныг та санаж байгаа байх. Эргээд харахад Усны Компакт маань яаж даваа вэ гэмээр олон хүндрэл бэрхшээлийг туулж.

Арга шийдлийн хувьд, жаахан хийсвэр сонсогдож магад ч энэ ажлыг гардан хэрэгжүүлж байгаа хүмүүсийн хандлага, сахилга бат бүхний суурь байсан гэж хэлмээр байна. Монголын Мянганы сорилтын сангийн хамт олон энэ төслийг хэрэгжүүлэхдээ эзний ёсоор хандаж, асуудал гарвал нүдээ аниад өнгөрөх биш, шийдлийг нь заавал олж, төслөө бүрэн хэрэгжүүлж, буцалтгүй тусламжийн санхүүжилтийг эх орондоо хэрэгтэй зүйлд заавал шингээж үлдээх юм шүү гэж ажилласан.

Бас нэг чухал зүйл бий.

Тэр нь...

Эрсдэлийн удирдлага. Манай Компакт шиг төсөв, хугацаа гэсэн маш хатуу хоёр тогтмол хувьсагчтай ажиллаж байгаа тохиолдолд эрсдэлээ тооцож, уян хатан арга барилаар ажиллахаас нааш төслийн зорилгодоо хүрэх боломжгүй.

Бид тохиож болох бүх эрсдэлээ ангилж, бүртгэхийн зэрэгцээ тэр эрсдэлүүдээс урьдчилан сэргийлэх, хэрвээ тохиолдвол үр нөлөөг нь бууруулах арга хэмжээгээ хувилбаруудтай нь гаргаж ажилласан. Байгаль, цаг уурын үзэгдэлтэй холбоотой асуудлуудаас эхлээд худалдан авалт, зураг төсөл, хэрэгжилтийн шат зэрэгт ямар хүндрэлүүд учирч болохыг тооцоолсон. Ингэхдээ дотоод үйл ажиллагаа, хүний нөөцтэй холбоотой эрсдэлүүдээ ч орхигдуулаагүй. Тэр эрсдэлүүдээ бүгдийг нь жагсааж, магадлал, үр нөлөөнийх нь дагуу эрэмбэлээд, тухай бүр тулж ажиллах ёстой 10-15 эрсдэлээ байнга хянаж ирсэн.

Эцэст нь, холбогдох талууд хоорондын уялдаа холбоог дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Ганц жишээ дурдахад, манай бүтээн байгуулалтын ажил ид өрнөж байсан 2025 оны эхээс наймдугаар сар хүртэл АНУ гадаад зээл, тусламжаа дахин хянаж үзэх зорилгоор бүх төсөл хөтөлбөрөө түр зогсоож, эцсийн шийдвэрээ гаргаагүй. Энэ үед манай Удирдах зөвлөлийг тэргүүлдэг Сангийн яам төсөв санхүүгийн асуудлыг шуурхай шийдвэрлэж, шаардлагатай арга хэмжээг авснаар төслийн үйл ажиллагаа зогсолтгүй хэрэгжих нөхцөл бүрдсэн. Сангийн яам, Гадаад харилцааны яам, АНУ-д суугаа манай Элчин сайдын яамны зүгээс мөн тухай бүр мэдээлэл солилцон, идэвхтэй ажилласан нь Компакт гэрээг энэ түр зогсолтоос чөлөөлүүлэх, үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн гэж боддог. Энэ мэт ганц хүн, ганц байгууллага зүтгэвэл боломжгүй асуудлуудыг олуулаа хүсэл зорилго нэгтэй байж шийдвэрлэж явсан.

Өдгөө ус дахин боловсруулах, түүнийг нь цахилгаан станцууд хэрэглэх зэрэг шинэ харилцаа, нөхцөл байдал үүслээ шүү дээ. Үйлдвэрүүд ашиглалтад орсонтой холбоотойгоор хууль эрх зүйн хувьд өөрчлөх, усыг үнэлэх үнэлэмжийн хувьд шинэчлэх зэрэг хүлээгдэж байгаа зүйлс юу байна вэ?

Нийгмийн хариуцлагатай компаниудын хувьд гаргаж байгаа хаягдал усаа дахин боловсруулж, ашиглаж байгаа жишгүүд бий. Харин хаягдал усыг их хэмжээгээр, аж үйлдвэрийн зориулалтаар дахин ашиглах боломжийг манай төсөл анх удаа бүрдүүлж, нийслэлийн хэмжээнд ус хамгийн их ашигладаг эрчим хүчний үйлдвэрлэл, ДЦС-уудад ашиглах боломжийг бий болгож байгаагаараа манай улсын усны салбарт түүхэн хуудас нээж байгаа гэхэд болно. Үүнтэй холбоотойгоор, саалиа бэлдэхээр саваа бэлд гэдэг шиг таны асуулт үнэхээр чухал.

Өнөөг хүртэл бид гадаргын ус, газар доорх буюу гүний ус гэх усны хоёр эх үүсвэртэй явж ирсэн. Харин Компакт гэрээ хэрэгжсэнээр энэ хоёр үүсвэрийн хэрэглээг орлуулж болохуйц “Дахин ашиглах цэвэрлэсэн ус” гэдэг шинэ эх үүсвэртэй боллоо.

Энэ эх үүсвэрээ хэрэглээнд нэвтрүүлэхэд шаардлагатай хууль эрх зүйн орчинг бий болгох, өртөг тарифын ямар аргачлалыг баримтлах, улмаар цаашид дахин ашиглах усны хэрэглээг бусад салбарт өргөжүүлэн дэмжихийн тулд бодлого, зохицуулалтын ямар арга хэмжээ шаардлагатай гэдгийг тодруулж, батлахад Засгийн газрын холбогдох байгууллагуудад бид дэмжлэг үзүүлж байна. Энэ нь зөвхөн эрчим хүчний салбарын усны хэрэглээнд чиглэсэн ажил биш. Яагаад гэвэл манай улсын хувьд усны нөөцийн бодлогын маш том хэрэглүүр бий боллоо шүү дээ. Энэ арга хэрэгслийг хэрхэн яаж ашиглахаа бид бүрэн хянаж зохицуулах боломжтой учир цаашид стратегийн үнэт нөөц болсон газрын доорх усаа энэ шинэ эх үүсвэрээр орлуулах, тэр хэрээрээ усны нөөцийн менежментээ оновчтой хэрэгжүүлэх боломжийг нэмэгдүүлж байна.

Цаашдаа Хаягдал ус дахин боловсруулах үйлдвэрийг өргөтгөх ямар боломж байгаа вэ?

Нийслэлийн хэмжээнд ДЦС-ууд газрын доорх усыг хамгийн их хэрэглэдэг учир Компактын хэрэгжилтийн таван жилийн хугацаанд газрын доорх усны нөөцийн хэмнэлтийг хамгийн том үр нөлөөтэйгөөр хийж чадах эрчим хүчний салбарт төвлөрч, үйлдвэрийн төлөвлөлтийг хийж байгуулсан. Цаашдаа барилгын материал, бетон зуурмагийн үйлдвэрлэл, ногоон байгууламжийн усалгаа гээд маш олон салбарт дахин ашиглах цэвэрлэсэн усыг хэрэглэх боломжтой.

Ийм ч учир Хаягдал ус дахин боловсруулах үйлдвэр газар зохион байгуулалт болон архитектурын хувьд хүчин чадлыг нь хоёр дахин нэмэх боломжтойгоор бүтээсэн. Мөн үйлдвэрээс гарах дахин ашиглах цэвэрлэсэн усыг дамжуулах шугам хоолойд ирээдүйн хэрэглэгчдэд зориулаад гурван гаргалгаа гаргасан. Эрчим хүчнээс гадна дахин ашиглах цэвэрлэсэн усны хэрэглээг ямар салбарт нэвтрүүлэх вэ гэдэг бодлогын шийдлээ гаргаж, холбогдох зохицуулалтаа хийгээд, түүнийгээ дагуулан барилгын материал, бетон зуурмагийн үйлдвэрлэл, ногоон байгууламжийн усалгаа гэхчилэн өөр олон салбарын аж ахуйн нэгж, үйлдвэрүүдийг цэвэрлэсэн ус ашиглах дэд бүтцээр хангах арга хэмжээ авах боломжтой. Компактын хүрээнд эс үүсвэрийг нь бүрдүүлсэн гэсэн үг. Цаашид өөрсдийн бодлого төлөвлөлт, хөгжлийн чиг хандлагад нийцүүлэн дараа дараагийн дэд бүтцүүд байгуулах боломжтой болж байна.

Та ярилцлагынхаа эхэнд улсад учирч болзошгүй эрсдэлийг хаасан тухай дурдсан. Тэгвэл бид ойрын тэдэн жилдээ усны асуудалд санаа зовохгүй амьдарч болно гэх тодорхой хугацаа бүхий тоо бий юу?

Компактыг боловсруулахдаа манай улсын урт хугацааны хөгжлийн тулгуур баримт бичгүүд болон Улаанбаатар хотын ерөнхий төлөвлөгөөнд заасан чиг хандлагатай нийцүүлэн хийсэн. Түүн дээр хөгжлийн чиг хандлага тодорхой байгаа. Тэр үед хийсэн тооцоо судалгаагаар Компакт гэрээ хэрэгжсэнээр 30 жилийн хугацаанд 11 орчим хувийн эдийн засгийн өсөлтийг бий болгоно гэж дүгнэсэн байдаг.

Усны эрэлтийн тодорхой өндөр, дунд, бага өсөлттэй гээд хувилбарууд бий. Нийслэлийн маань усны эрэлт аль хувилбараар өсөхөөс шалтгаалаад таны асуултын хариу янз бүр гарах боломжтой гэсэн үг. Манай усны салбарын эрдэмтэн судлаачдын хувьд ирэх 100 жилдээ Улаанбаатарын ус хангамж асуудалгүй боллоо гэж ярих нь бий.

Саяхан Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг III Компакт гэрээг хэрэгжүүлэх талаар Америкийн талтай хэлэлцэж байгаа гэх шинэ мэдээ дуулгасан. Усны Компакт гэрээ гурван сар зогссоны эцэст үргэлжлүүлэхээр болсон нь монголчуудад итгэсэн, мөнхүү уг төсөл хөтөлбөр амжилттай хэрэгжсэний үр нөлөө байх. Энэ талаар?

Миний хувьд, өөрийн өнцгөөс харж дүгнэхэд, Усны Компактыг анх тохирсны дагуу үргэлжлүүлэхээр шийдвэрлэсэн нь АНУ-ын зүгээс манай улстай тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагаандаа өгч байгаа ач холбогдлын илрэл болов уу гэж харж байна. Хоёрдугаарт, Усны Компакт хэрэгжсэн сүүлийн таван жил үнэхээр мянган сорилтын он жилүүд байлаа. Эдгээр сорилт бэрхшээлээс үл хамааран, хэрэгжилтийн явц, үр дүн маш сайн, тухайн үед 80 гаруй хувьтай байсан. Тэгэхээр ийм өндөр үр дүнтэй ажиллаж байгаа төслийг зогсоох нь аль ч талдаа хайран байсан болов уу.

Өнөөдөр манай талаас гурав дахь Компактыг хэрэгжүүлье гэдэг саналыг нүүр бардам, итгэл дүүрэн тавьж чадаж байгаа нь хоёр дахь буюу Усны Компакт заасан хугацаа, батлагдсан төсөвтөө багтан амжилттай хэрэгжсэнтэй тодорхой хэмжээнд холбоотой гэж бодож байна. “Монголчууд итгэл даадаг, энэ хэмжээний төслийг олон улсын шаардлагад нийцүүлэн амжилттай хэрэгжүүлэх чадавхтай улс” гэх итгэл үнэмшлийг Америкийн талд өгч чадсан болов уу.