Банканд хадгаламж нээлгэх, эзэмшдэг хувьцаанаасаа ногдол ашиг хүртэх, зээл авах, унаж байгаа автомашин, амьдарч байгаа үл хөдлөх хөрөнгөө даатгуулах гээд өөрийн болон гэр бүлийн хэрэгцээндээ санхүүгийн үйлчилгээ авах нь их. 2025 оны тоон мэдээллээс харахад манай улсын нийт хүн амын бараг гуравны нэг нь буюу 1.4 сая хүн ямар нэгэн төрлийн даатгалд хамрагдсан байдаг бол ББСБ-аас 3.1 сая хүн зээл авч, “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааг 3.4 сая хүн эзэмшиж байна. Үүнээс гадна арай өргөн хүрээнд буюу нэг хүн дунджаар 2-3 данс эзэмших байдлаар банкны үйлчилгээ авдаг гээд санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмж жилээс жилд тэлсээр. Хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр асуудал ч мундахгүй. Тэр дундаа банк, санхүүгийн байгууллагын гол хэрэглэгч болсон иргэдийн хувьд авсан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй холбоотой маргаан, гомдол гарах нь их ч шийдэгддэг нь цөөн.

Өнөөгийн зохицуулалт

Одоогийн хууль, эрх зүйн хүрээнд банк, санхүүгийн салбарын зохицуулагч байгууллага Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хороо нь харилцагч, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Банкны харилцагчийн гомдлыг Монголбанк, банкнаас бусад санхүүгийн салбарын хэрэглэгчийн өргөдөл гомдлыг Санхүүгийн зохицуулах хороо хүлээн авдаг. Тухайлбал, Санхүүгийн зохицуулах хороонд зохицуулалттай салбаруудтай холбоотойгоор 2022 онд 629, 2023 онд 888, 2024 онд 854, 2025 онд 976 өргөдөл гомдол иргэдээс иржээ. 2025 онд ирсэн нийт өргөдөл гомдлыг салбараар нь харвал 50 гаруй хувь нь даатгалын салбартай холбоотой гомдол байсан бол даатгалын нөхөн төлбөр олгохоос татгалзсан, нөхөн төлбөр олгохгүй удаасан гэх өргөдөл хамгийн их иржээ. Харин Монголбанканд жилд 100 орчим өргөдөл гомдол ирдэг бөгөөд зээлийн гэрээний маргаан, зээлийн ангилалтай холбоотой өргөдөл дийлэнх нь байдаг аж.

Монголбанкны хэлтсийн захирал Ө.Мөнх-Ундрага

Монголбанканд сүүлийн 5 жилд иргэдээс 500 орчим өргөдөл гомдол ирсний 90 орчим хувь нь зээлийн үйл ажиллагаатай холбоотой байсан. Тэр дундаа иргэдийн өргөдөл гомдолд зээлийн ангилал бууруулсан гэх гомдол их. Иргэдийн ирүүлсэн өргөдөл гомдлыг эхлээд тухайн банк өөрийн гомдол маргаан шийдэх дэд бүтцээрээ авч хэлэлцдэг. Банкyудын дотоод аудитаар илэрсэн зөрчлийн тоон мэдээлэлтэй харьцуулахад Монголбанканд ирсэн өргөдөл гомдол маш бага байдаг. Нэг талаар иргэд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээтэй холбоотой гомдол маргаан гарахад хаана хандахаа мэддэггүй бол нөгөө талд иргэдийн ирүүлсэн өргөдөл гомдлыг үндэслэлтэй гэж иргэдийн талд зохицуулагч байгууллага нь шийдсэн ч тэр нь эцсийн шийдвэр биш байдаг учраас шүүхэд хандах шаардлага гардаг. Иймээс ч иргэд төвөгшөөгөөд аливаа гомдол маргаанаа шийдвэрлүүлэхгүй орхих нь их.

Өнөөдөр хэрэгжиж буй эрх зүйн зохицуулалтаар санхүүгийн хэрэглэгч өргөдөл гомдол гаргавал эцсийн шийдвэрийг шүүх, тэр дундаа Иргэний хэргийн шүүхээр хэлэлцэж гаргадаг. Өмгөөлөгч хөлслөхөөс эхлээд зардал өндөр, 6 сараас 3 жил үргэлжилж цаг хугацаа их шаарддаг учраас шүүхээр шийдэгдсэн нэхэмжлэл тун бага. 2025 онд Санхүүгийн зохицуулах хороонд 976 өргөдөл гомдол ирсний ердөө 3.5 орчим хувь буюу 34 хэрэг нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргасны 19 нь эцэслэн шийдвэрлэгджээ.

Анхдагч хуулийн төсөл

2008 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын дараа санхүүгийн хэрэглэгчийг хамгаалах нь санхүүгийн системийн урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд илүү ач холбогдолтой болсон. Иймээс ч улс орнууд санхүүгийн хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхээс эхлээд санхүүгийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээний талаарх мэдээллийг ил тод болгох, бизнесийн ёс зүйг сахих, маргаан шийдвэрлэх тогтолцоог боловсронгуй болгох зохицуулалтыг хийж эхэлсэн. Манай улсын хувьд 2017 оноос Азийн хөгжлийн банкны дэмжлэгээр энэ чиглэлээр хуулийн төсөл боловсруулах суурь судалгаа хийх, туршлага судлах ажил эхэлсэн байдаг ч энэ оны тавдугаар сарын 21-нд Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн барьж, өнгөрсөн 7 хоногт УИХ-аар энэ хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжлээ.

Санхүүгийн зохицуулах хорооны дарга Т.Жамбаажамц

Санхүүгийн салбарт мэргэжлийн гэхээс илүү иргэдийн оролцоо өндөр байдаг. Иймээс ч санхүүгийн салбарын тогтвортой байдалд хэрэглэгчийн тэр дундаа иргэдийн эрхийг хамгаалах асуудал маш чухал. УИХ-аар хэлэлцэхийг дэмжсэн Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах хуулийн төсөлд орсон хамгийн гол зохицуулалт нь хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах, тэр дундаа эрх нь зөрчигдөж маргаан үүссэн үед хурдан шуурхай, хүндрэлгүй өргөдлийг шийдвэрлэх бүтцийг бий болгох заалт юм. Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хороо гэсэн тусдаа бүтэц биш санхүүгийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага буюу “Омбудсман” гэх нэгдсэн тогтолцоо бий болгож, 30 хоногт хэрэглэгчийн гомдлыг шийдвэрлэх, гаргасан шийдвэр нь шууд хэрэгжих зэрэг чухал зохицуулалтууд энэ хуулийн төсөлд туссан.

“Омбудсман”

Омбудстман гэж юу вэ? Утгачлан орчуулахад түвэгтэй ч хуулийн төсөлд Санхүүгийн маргаан шийдвэрлэх байгууллага гэж тодорхойлжээ. Өөрөөр хэлбэл, банк, ББСБ, даатгалын, үнэт цаасны компани зэрэг санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага болон тэдний хэрэглэгчийн хооронд гарсан санхүүгийн маргааныг үнэ төлбөргүйгээр, түргэн шуурхай, хараат бусаар шийдвэрлэх чиг үүрэгтэй, бие даасан, мэргэшсэн байгууллага юм. Хуулийн төсөлд уг байгууллага нь УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны 7 гишүүнээс бүрдсэн удирдах зөвлөлийн гишүүн, даргатай байх, эдгээр хүмүүс 6 жилийн хугацаатай томилогдоно гэж заажээ. Уг удирдах зөвлөлөөс Омбудсманы маргаан хянан шийдвэр үйл ажиллагааг явуулахад туслах чиг үүргийг хэрэгжүүлэх ажлын албыг нээлттэй сонгон шалгаруулж, томилох бөгөөд ажлын алба нь улирал бүр мэдээллээ олон нийтэд болон зохицуулагч байгууллагад тайлагнах зохицуулалтыг тусгажээ.

Омбудсманы үйл ажиллагаатай холбоотой жилдээ 590 сая төгрөгийн зардал гарна гэж тооцжээ. Нэрнээсээ эхлээд үйл ажиллагаа, чиг үүрэг, эрх зүйн зохицуулалт нь бүгд шинэ Омбудсман нь санхүүгийн хэрэглэгчээс гаргасан санхүүгийн үйлчилгээтэй холбоотой бүх хэргийг хянан шийдвэрлэхгүй. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг 100 дахин нэмэгдүүлснээс дээшгүй үнийн дүн бүхий гомдол, маргааныг хянан шийдвэрлэнэ гэж хуулийн төсөлд тусгажээ. Өнөөдрийн байдлаар хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 792 мянган төгрөг байгаа гэхээр 80 орчим сая төгрөг хүртэлх маргааныг Омбудсман хянан шийдвэрлэх боломжтой гэсэн үг. Улс орнууд энэ бүтцийг бий болгож, эрх зүйн зохицуулалттай болсноор хэрэглэгчийн маргаан шийдвэрлэх процесс хялбар болж, санхүүгийн байгууллагуудын хариуцлага нэмэгдсэн зэрэг эерэг өөрчлөлтүүд гарсан жишээ олон. 2018 онд боловсруулсан хуулийн төслийн анхны хувилбарт Омбудсманы удирдах зөвлөлийг Монголбанк, Санхүүгийн зохицуулах хорооноос нэг, нэг төлөөлөл гэх байдлаар цомхон зураглаж байсныг өнөөдөр УИХ-ын 7 гишүүний бүтэцтэй томруулсан нь хэр оновчтой вэ?

Мэдээлэлтэй, боловсролтой хэрэглэгч

3500 гаруй иргэнээс санамсаргүй түүврийн аргаар авсан судалгаагаар иргэдийн 50 хувь нь санхүүгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний талаар бүрэн мэдээллийг авч чаддаггүй гэсэн бол 3 хүн тутмын нэг нь энэ төрлийн ямар нэгэн хүндрэл гарч байсан гэж хариулжээ. Нийт хүндрэлийн 50 хувь нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний талаар мэдээлэл дутмаг, зар сурталчилгаа болон ажилтны танилцуулсан мэдээлэл бодит байдлаас зөрүүтэй байдлаас болж үүссэн гэж иргэд хариулжээ.

Урьдчилгаагүй, хүүгүй нөхцөлтэй зээл, 100 хувийн нөхөн төлбөртэй даатгал, зах зээл дээрх хамгийн өндөр хүүтэй хадгаламж гэх зэргээр санхүүгийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ нийтэд сурталчилдаг ч асуудал үүсэхэд энэ үр дүн иргэд, хэрэглэгчдэд ирэхгүй тохиолдол цөөнгүй. Энэ нь үйлчилгээ үзүүлэгч болон хэрэглэгчийн мэдээллийн зөрүүтэй байдлыг харуулж байгаа бөгөөд хуулийн төсөлд санхүүгийн үйлчилгээний нийт өртөг, түүний задаргаа, төлбөрийн хуваарь, бүтээгдэхүүний онцлог, эрсдэл, үр дагаврын талаарх мэдээллийг бүрэн, үнэн зөв, ойлгомжтой, харьцуулж болохуйц байдлаар хэрэглэгчид өгөх шаардлагыг тогтоожээ. Хэрэглэгчийн шийдвэр гаргалтад шууд нөлөөлөх эдгээр суурь мэдээллийг гэрээ байгуулсны дараа бус, гэрээ байгуулахаас өмнө ил тод болгож, зээлийн бодит өртгийг зарласан хүү, шимтгэл, хураамж болон бусад нэмэлт зардлыг багтаасан дүнг жилийн 365 хоногоор тооцсон хувиар илэрхийлэх зэрэг санхүүгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний талаарх мэдээллийг ил тод болгох олон заалт хуулийн төсөлд оржээ.

6 дугаар зүйл.Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрх

6.1.4. хууль ёсны эрх, ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн гэж үзвэл санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэгч, хуульд заасан маргаан шийдвэрлэх эрх бүхий байгууллагад хандан гомдол, маргаанаа шийдвэрлүүлэх;

6.1.5. зээлийн төлбөрийг зээлийн гэрээгээр тохиролцсон хугацаанаас өмнө нэмэлт торгууль, нэмэлт хураамж, шимтгэл, төлбөргүйгээр бүхэлд нь болон хэсэгчлэн төлөх;

6.1.6. гэрээ, хэлцлээр тохиролцсон үүрэг дуусгавар болсноос бусад тохиолдолд санхүүгийн үйлчилгээг авснаас хойш ажлын 10 өдрийн дотор шимтгэл, хураамж, нэмэлт төлбөр, торгуульгүйгээр тухайн үйлчилгээнээс татгалзах, цуцлах;

Эх сурвалж : Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хуулийн төсөл

СЗХ-ны хууль эрх зүйн хэлтсийн дарга Ж.Мөнх-Оргил

Хэрэглэгчдийн хувьд яг тулгамдсан үедээ санхүүгийн үйлчилгээ авдаг. Одоогийн эрх зүйн зохицуулалтаар санхүүгийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээний талаарх мэдээллийг хэрэглэгчид бүрэн гүйцэт ойлгуулах үүргийг хуульчлаагүй учраас маргаан үүсэх нь бий. Хуулийн төсөлд тухайн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ авахад гарах бүх зардлыг нарийн мэдээлэхээс гадна гэрээнд хэрэглэгчийн хүлээх хариуцлагыг нэг дор ойлгомжтой байдлаар тусгаж, эрсдэлээ бүрэн тооцох боломжтой болгох заалтыг тусгасан. Мөн хэрвээ хэрэглэгч сэтгэл хөдлөлөөр шаардлагагүй гэрээ хийж, үйлчилгээ авсан гэж үзвэл 10 хоногтоо цуцлах боломжийг ч олгох зохицуулалт хуулийн төсөлд бий. Энэ нь нэг талаас хэрэглэгчийн эрхийн хамгаалалт мэт харагдаж байгаа ч нөгөө талд хамгийн эрсдэл багатай бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдэдээ санал болгох үүргийг ч санхүүгийн байгууллагад оногдуулж байгаа хэрэг.

Санхүүгийн эрхзүйч З.Шагдарсүрэн

Гурван жилийн өмнөөс Монголын банкны холбооноос “Банкны үйлчилгээний кодекс”-ийг баталж, банкны салбарын хэмжээнд харилцагчийн эрхийг хамгаалах нэгдсэн стандарттай болсон байдаг. Иймээс ч Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах хуулийн төсөл нь банкны салбарт хэрэгжихэд хүндрэл үүсэхгүй ч зарим салбарын хувьд өөр. Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний мэдээллийн ил тод байдлаас эхлээд нарийвчилсан энэ зохицуулалтууд санхүүгийн салбарын бүх түвшинд хэрэгжихэд хөгжлөөсөө хамаараад хүндрэл үүснэ гэж харж байна. Нөгөө талаар хуулийн төсөлд тусгасан санхүүгийн үйлчилгээ аваад 10 хоногт цуцлах боломжтой зохицуулалт нь хэн нэгэнд буруугаар ашиглагдаж, банк, санхүүгийн салбарын байгууллагын хэвийн үйл ажиллагаанд хүндрэл үүсгэх вий гэдгийг хэлэлцүүлгийн үеэр анхаарах хэрэгтэй болов уу.

2022 онд Монголбанкнаас хийсэн “Иргэдийн санхүүгийн мэдлэгийн түвшин тогтоох” судалгаанаас харахад манай улсын иргэдийн санхүүгийн мэдлэг 52.1%, эдийн засгийн мэдлэг 44.2%, санхүүгийн боловсролын чадамж 49.5% гэж үнэлэгджээ. Хоёр хүний нэг нь санхүүгийн боловсрол тааруу гэх үр дүн нь санхүүгийн маргаан үүсэхэд нөлөөлж буй. Хуулийн төслийн 23.8-д “Санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлэгч нь жил бүр үйл ажиллагааны цэвэр ашгийн нэг хувиас доошгүй хувийг олон нийтэд санхүүгийн боловсрол олгох ажилд зарцуулна” гэж заажээ. Их наядаар хэмжигдэх ашигтай ажилладаг банкуудын хувьд энэ нь багагүй дүн болох нь ойлгомжтой.

Санхүүгийн хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хууль хэрвээ батлагдвал алсдаа санхүүгийн тогтвортой байдалд чухал нөлөө үзүүлнэ гэх хүлээлт буй. Үүнээс урьтаж хуулийн төсөлд тусгасан УИХ-ын хэмжээнд хүргэж, хэт томруулсан бүтэц, нийтээр чангаруулсан үүрэг хариуцлагыг нь банк, санхүүгийн салбарынхан даах уу гэдэг нь чухал.