Малын гоц халдварт шүлхий өвчин манай улсад тогтмол бүртгэгддэг. Уг өвчнөөс урьдчилан сэргийлж, малаа эрүүлжүүлэх нь дотоодын хэрэглэгчдийн хүнсний аюулгүй байдалд шууд хамааралтайгаас гадна малын гаралтай түүхий эдийн экспортод ч чухал нөлөөтэй. Мөн мал, махны үнэ, малчдын аж амьдрал гэхчлэн олон зүйлд хамааралтай. Тиймээс шүлхий өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд улсын төсвөөс шаггүй мөнгө зарцуулж, вакцинжуулах ажлын тогтмол зохион байгуулдаг. Гэвч уг өвчний тархалт хумигдах бус эсрэгээсээ улам нэмэгдсээр байгаа бөгөөд шинэ хэв шинжийн шүлхий хүртэл бүртгэгдэж, Монгол Улсын хөдөө аж ахуйн салбар хүндхэн нөхцөлд ороод байна.
Шүлхий өвчин нь нийт долоон шинжтэй бөгөөд манай улсад ихэвчлэн О, А хэвшил бүртгэгддэг. Гэтэл тавдугаар сарын 22-ноос Баян-Өлгий, Ховд аймгийн сумдад өмнө нь гарч байгаагүй САТ-1 гэх шинэ хэв шинжийн шүлхий бүртгэгдсэн юм. Энэхүү тохиолдол нь Африкийн улсад ихэвчлэн гардаг бөгөөд 2024 оноос эхлэн Иран, Иракаар дамжин Ойрх Дорнодын орнуудад тархаж эхэлсэн байна. Энэ оны гуравдугаар сараас БНХАУ-ын Шинжаан, Гансу хотод гарчээ. Улмаар манай улсад өнгөрөгч сараас эхлэн өмнө нь бүртгэгдэж байгаагүй, вакцин нь ч нэвтрээгүй шинэ тохиолдол бүртгэгдэн юм. Ийнхүү олон эрсдэл, эргэлзээ бий болоод буй. Халдвар авсан малыг устгаж, хорио цээрийн дэглэм тогтоох зэрэг арга хэмжээг юун түрүүнд авсан гэдгийг албаныхан мэдээлээд буй. Гэвч тоо, тохиолдол нэмэгдсээр байсан тул дархлаажуулалтыг яаралтай хийх нь тархалтыг хумих боломжит хувилбар. Гэвч вакцин татахад бүтэн сарыг зарцуулсан бөгөөд салбарын сайдын хэлсэн хугацаанд дархлаажуулалтыг эхлүүлж дөнгөсөнгүй.
ХХААХҮ-ийн сайд Ц.Идэрбат
САТ-1 хэлбэрийн шүлхийн вакцин хийснээс хойш 14 хоногийн дотор дархлаа тогтох тул зургаадугаар сарын 20 гэхэд вакцинжуулалтыг эхлүүлж, долоодугаар сарын эхээр бүрэн дуусгахаар төлөвлөсөн. Вакцинжуулалтын бэлтгэл ажлыг эрчимжүүлж орон нутгийн удирдлага, мал эмнэлгийн байгууллагуудтай хамтран вакцин ирсэн даруйд хэрхэн шуурхай, чанартай зохион байгуулах талаар ярилцаж байна. Баян-Өлгий, Ховд аймагт ажиллах үеэрээ вакцинжуулалтын нарийвчилсан зураглалыг гаргасан. Тарилга, үйлчилгээний ажлыг зохион байгуулахад шаардлагатай санхүүжилтийн эх үүсвэр болох 100 сая төгрөгийн зардлыг өнөөдрөөс орон нутагт шилжүүлнэ.
ХХААХҮ-ийн сайд Ц.Идэрбат вакцинжуулалтыг зургаадугаар сарын 20 гэхэд эхлүүлнэ, долоодугаар сарын эхээр бүрэн дуусгана гэх мэдэгдэл хийсэн. Гэвч тарилга эхэлсэн байх учиртай өдөр Монгол Улсад нэг тун вакцин ч буугаагүй байсан юм. Харин зургаадугаар сарын 22-ны өдөр САТ-1 хэв шинжийн шүлхийн 1.6 сая тун вакцин хилээр нэвтэрч, маргааш буюу мөн сарын 24-нөөс дархлаажуулалт эхлэхээр байна. Гоц халдвар дэгдсэн энэ эгзэгтэй үед салбарын сайд гойд хариуцлагатай байх учиртай. Дөрөв хоногт халдварын тоо, тохиолдол хэрхэн тархахыг, хэрхэн тархсаныг тааж хэлэхэд бэрх ч малын өвчлөлийг хумих маш чухал хоног, хором гэдэг нь лавтай.
Вакцинаа импортолж, орон нутаг руу зөөвөрлөөд, малдаа тариад асуудал бүрэн шийдэгдэхгүй. Нэгдүгээрт, тарилга хийснээс хойш дархлаа тогттол багадаа 14 хоног шаардлагатай. Тэгэхээр найр, наадмын өдрүүдэд хараа, хяналтаа сулруулж орхивол вакцин хийлгэсэн ч тархалт нэмэгдэх бүр гаарах эрсдэлтэй. Ингэвэл ихээхэн хөрөнгө зарцуулсан нөр ажил үр дүнгүйд хүрнэ.
Нөгөөтэйгүүр, вакцины чанарын асуудлыг зайлшгүй анхаарах, чамбайруулах шаардлагатай. Өмнө өгүүлсэнчлэн, манай улсад түгээмэл бүртгэгддэг А болон О хэв шинжийн шүлхий өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вакцины чанар чамлалттай байна. Тодруулбал, урьдчилан сэргийлэх вакцин хийлгэсэн малаас О хэв шинжийн халдвар бүртгэгдээд байгаа юм. Бид энэ талаар Өвөрхангай аймгийн Мал эмнэлгийн газрын Мал амьтны эрүүл мэндийн хэлтсээс тодруулахад “Зүүнбаян-Улаан болон Хужирт сумдад гурван өрхийн 50 орчим үхэр өвчилсөн. Эдгээрээс нэг өрх нь вакцинжуулалтад бүрэн хамрагдсан бол хоёр өрхийн мал отроор явж байсан тул вакцинд хамрагдаж амжаагүй. Харин Баянгол суманд хоёр өрхийн 10 орчим бог мал шүлхийгээр өвчилсөн” гэсэн. Үүнийг салбарын сайд өөрөө ч хүлээн зөвшөөрсөн. Тэрээр энэ талаар мэдээлэхдээ “Малаа вакцинд бүрэн хамруулсан өрхийн үхэр шүлхийгээр өвчилсөн байсан. Шүлхий өвчний вакцин чанаргүй байна уу эсвэл вакцин тариагүй байна уу гэдгийг шалгаж тогтооно” гэж тодотгосон юм. Вакцин татаж авахаас тарих хүртэл асар их зардал шаарддаг ажил. Үр дүнд нь халдварын тархалт хумигдаж, тоо, тохиолдол цөөрөх учиртай. Гэвч өвчлөл нэмэгдэж, үргүй зардал урсаж байгаа бол хариуцлагаа сайдаасаа эхлээд хүлээх учиртай. Түүнчлэн энэ алдаа саяхан буусан 1.6 сая тун вакцин дээр давтагдахгүй гэх баталгаа бий эсэхийг лавлах, батлах шаардлагатай байна.
Шүлхийн дуулиан намжаагүй, дархлаажуулалт ч эхлээгүй байхад боомын хүний өвчлөлийн сэжигтэй тохиолдол бүртгэгдлээ. Тодруулбал, Увс аймгийн Тэс суманд боом өвчний хүний өвчлөлийн тохиолдол бүртгэгдэж, тухайн иргэн Увс аймгийн Нэгдсэн эмнэлэгт эмчлүүлж байгаа аж. Тандалт, судалгаагаар тухайн тохиолдол нь 2026 оны зургаадугаар сарын 15-ны өдөр үхсэн хониноос халдвар авсан байх магадлалтай байгаа аж. Улмаар 2026 оны зургаадугаар сарын 21-ний өдөр Увс аймгийн Зооноз өвчин судлалын төвд хийсэн молекул биологийн (PCR) шинжилгээгээр боом өвчний халдвар батлагджээ.
Боом нь өвчтэй мал, адгуус амьтнаас хүнд халдварладаг байгалийн голомтот, хурц халдварт өвчин юм. Халдвар авсан үед гэнэт өндөр халуурах, дотор муухайрах, биеийн ил хэсэг буюу толгой, гар, хөл дээр жижиг улаан хүрэн өнгийн гүврүү үүсэх зэрэг эмнэл зүйн шинж тэмдэг илэрнэ. Хүний тунгалгийн зангилаа, тунгалгийн судлыг гэмтээж хүчтэй хордлого үүсгэх замаар өвчлүүлдэг. Боом өвчнөөр хүн, бүх төрлийн мал, адгуус амьтад, буга өвчлөхөөс гадна цус сорогч хөх түрүү, ялаа, шумуул хүнд халдвар тараах эрсдэлтэй.
Шүлхий өвчний шинэ хэв шинж Монголд орж ирсэн нь байгалийн давагдашгүй гамшиг биш. Харин эрсдэлийг хэрхэн удирдаж, хэрхэн шуурхай хариу арга хэмжээ авах вэ гэдэг төрийн чадамжийн шалгуур байлаа. Вакцин оруулж ирэхээр ажиллаж байгаагаа, оруулж ирснээ удаа дараа зарлах нь салбар яамны хийх хамгийн чухал ажил биш. Халдварт өвчинтэй бодитоор тэмцэж, тоо, тохиолдлоо хумих нь анхаарах учиртай хамгийн гол асуудал.
Түүнчлэн шүлхийн өвчлөлөө хяналт, удирдлагадаа авч амжаагүй байхад нь малаас хүн халдвар авч, боомоор өвчилсөн нь эрсдэл, хүндрэлийг улам даамжруулж байна.
