МҮХАҮТ-ийн гүйцэтгэх захирал Ц.Магнайбаатартай бизнесийн орчин нөхцөл болон төрөөс хэрэгжүүлж буй ажлуудын үр дүн хэр байгааг ярилцлаа. 

МҮХАҮТ хэдэн гишүүнтэй болсон бэ? Ямар үйлчилгээ үзүүлж байна вэ?

МҮХАҮТ 1960 онд байгуулагдсан. 1995 онд хууль нь батлагдаж байсан өөрийн гэсэн хуультай ТББ-ийн нэг. Өнөөдрийн байдлаар бид 21 аймагт салбар танхимтай,  улсын хэмжээнд бүртгэлтэй 6800 гаруй гишүүн байгууллагатай байна. Одоогийн мөрдөгдөж буй хуулиар танхим сайн дурын гишүүнчлэлийн статустайгаар, хэн хүссэн нь гишүүнээр элсэх боломжтой, албан журмаар бус гишүүнчлэлд ордог дүрэмтэйгээр ажилладаг. Танхимаас бизнес эрхлэгчдийг дэмжих, холбох, өмгөөлөх, нөлөөлөх, чиглүүлэх чиглэлийн үйл ажиллагаа явуулж, маш олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээг бизнес эрхлэгчдэдээ хүргэж байна. Нэмээд төрийн зарим чиг үүргүүдийг танхимаараа дамжуулж хүргэдэг. Тухайлбал,  гарал үүслийн гэрчилгээ олгох, экспертизийн үйлчилгээ, гаалийн түр нэвтрэх горимыг танхим үзүүлдэг. Энэ бүх үйлчилгээг олон улсын танхимуудын жишгээр манай танхим олгодог.

Улс төрийн тогтворгүй нөхцөл байдал бизнес эрхлэгчдэд хэрхэн нөлөөлж байгаа бол?

Улс төрийн нөхцөл байдал сүүлийн 2 жилийн хугацаанд нэлээдгүй савлагаатай байна. Энэ хугацаанд бид гурван ч ерөнхий сайдын нүүрийг үзлээ. Тэр бүхэнд ерөнхий сайд болоод засгийн газрын кабинет бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ өөрчлөгдөж байна. Сүүлд Н.Учрал ерөнхий сайдаар томилогдсоноор зарим сайд нар хэвэндээ үлдлээ. Энэ нь сайн хэрэг. Ер нь бол сайд нар солигдох, ерөнхий сайд солигдоход дагаад салбарын сайд солигдох нь өөрөө асуудал болдог. Сайд бүр өөр өөрийн гэсэн аяс, арга барил, зорилго зорилтоор хөтөлбөр хэрэгжүүлж, боловсруулах арга барилаар ажиллаж эхэлдэг. Сайд нар солигдоход яамдын хүний нөөц хөдөлгөөнд орж солигдож эхэлдэг. Хүний нөөцийн асуудал шийдэгдлээ гэхэд төрийн бодлогын залгамж чанар байхгүйгээс болоод бодлогууд тогтворгүй болдог. Бодлогууд нь сайдаа дагаад солигдоод явдаг. Энэ нь ААН-үүдэд болон хүлээлтэд байгаа гадаад орчинд сөргөөр нөлөөлдөг. Одоо л нэг үйл ажиллагаа нь тогтворжих нь дээ гээд харахаар улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдчихдөг. Улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдөхөд хамгийн ихээр нөлөөлдөг зүйл бол гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт. Улс төрийн нөхцөл тогтворгүй байхад гаднаас шууд хөрөнгө оруулалт орж ирнэ гэж бид хүлээх хэрэггүй. Бодлого, хөрөнгө оруулалтын орчин нөхцлийг нэг мөр болгож бодлогоор дэмжээд тодорхой дэмжлэгүүдийг үзүүлээд тогтвортой байх юм бол гадаадын хөрөнгө оруулалт хүссэн хүсээгүй орж ирнэ. Гэтэл бодлого шийдвэр тогтворгүй, бодлогоор гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хамгаалахгүй, хууль эрхзүйн орчин нь савлаад байхаар хэн хөрөнгөө барьж орж ирж Монголд бизнес эрхлэхийг хүсэх вэ? гэсэн асуудал руу шилжиж байгаа юм. Тэгэхээр төрийн тогтворгүй байдал эхлээд гаднаас Монгол Улсад орж ирэх хөрөнгө оруулалтын орчинд сөргөөр нөлөөлж, дотоодын бизнесүүддээ тодорхойгүй байдлыг үүсгэж энэ нь эдийн засгийн нөхцөл байдалтай уялдаад ирэхээрээ ААН-үүдэд сөргөөр нөлөөлдөг.

Танхимаас бизнесийн орчны судалгаа болоод хүнд суртал, бизнесийн итгэлийн индексийн гэхчлэн олон судалгаа хийдэг. Хамгийн сүүлд 2023 онд хийгдсэн бизнесийн орчны судалгаанаас харахад бизнесийн орчин Монгол Улсад сул буюу 2.68 гэсэн үнэлгээтэй байгаа нь Ковидын өмнөх үеийнхээ бизнесийн орчинг давж гарч чадахгүй байгаа гэсэн үг юм. 2026 он гараад “Бизнесийн итгэлийн индекс”-ийн судалгаа хийсэн. Судалгаагаараа бизнест итгэх итгэл, бизнес хийх орон зай байна уу гэдгийг ААН-үүдээсээ асуулаа. Тэгтэл бизнест итгэх итгэл хасах 0.15 гэсэн үзүүлэлттэй, маш сул гарсан. Тэгэхээр бизнест итгэх итгэл байхгүй байна гэсэн үг. Энэ олон индикаторууд нэг л зүйлийг хэлж байгаа нь бизнесийн орчин тааруухан болж, ААH-үүд хөрөнгө оруулалт хийхдээ хойргошиж байгааг харуулна. Ингэж хойрогшиж байгаагийн цаана улс төрийн нөхцөл байдлыг харзнаж, геополитик, үнийн савалгаа гэхчлэн асуудлууд шийдэгдсэний дараа байдал нааштай болвол үйл ажиллагаагаа тэлж, хөрөнгө оруулалтаа нэмье гэсэн хүлээлттэй байгааг харуулж байна.

Бизнесийн орчинд ямар дэмжлэг нэн чухал байна вэ?

Төрийн дэмжлэг шаардлагатай байна гэдгийг нийтээрээ хэлж байгаа. Хамгийн гол тулгамдаж буй асуудал нь бизнесүүдийг дэмжих гол хөшүүрэг нь хууль эрхзүй, бодлогын орчин. Энэ орчин сайжирч, тогтворжиж байж бизнес эрхлэгчдэд тааламжтай нөхцөл бүрдсэнээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулна гэж харж байгаа.

Ерөнхий сайд Н.Учрал бизнесүүдээ дэмжих арга хэмжээ авна гээд 6 зүйл зохицуулалт хийхээр болсноо танилцуулсан?

Ерөнхий сайд тодорхой мэдэгдэл хийж, бизнесийн үйл ажиллагааг эрчимжүүлж дэмжих чиглэлээр алхмуудыг хийж байна л даа. Гэхдээ Ерөнхий сайдын өөрийнх нь хариуцаж байсан замналыг нь харахаар цахим хөгжлийн сайдаас эдийн засаг хөгжлийн сайдаар томилогдож, тэгээд УИХ-ын дарга, тэгээд ерөнхий сайд боллоо. Ерөнхий сайдын хийж хэрэгжүүлж байсан зүйлс нь өмнө хийж байсан ажлуудынхаа үргэлжлэлийг энэ засгийн газар үргэлжлүүлэх, сайжруулах чиглэлтэй байгаа бололтой. Танилцуулсан шийдвэрүүд нь эдийн засаг хөгжлийн сайд байхдаа баахан зөвшөөрөлтэй холбоотой, хяналт шалгалттай холбоотой асуудлыг цэгцлэхээр хийсэн ажлын үргэлжлэл байсан. Нэмээд Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлан бизнесүүдэд малгай хуулийг нь бэлдэж өгье гэсэн санаачилгаа үргэлжлүүлж байна.

Гэхдээ яг энэ үед татвартай холбоотой ААН-үүдэд ирсэн дарамт ихэссэн байсан учраас ийм дарамтыг бууруулах үүднээс 11 000 ААН-ийн дансыг хаасан байснаа нээлээ. Нэлээдгүй хугацаанд дансаа хаалгасан байсан ААН-үүд нэг сарын хугацаанд үйл ажиллагаа нь жигдэрч, татварын өрөө барагдуулж, хэвийн үйл ажиллагаа явуулна гэдэг өрөөсгөл. Орон зайг нь үүсгээд, нээгээд өгч байгаа нь сайн хэрэг. Цаашдаа энэ асуудлыг татварын хуулиндаа оруулж өгөх хэрэгтэй. Энэ хаврын чуулганаар ААН-үүдийн хамгийн их хүлээсэн нэг хууль нь татварын багц хуулийн шинэчлэлийн асуудал байсан. Харамсалтай нь татаад авчихсан. Танхим бодлогын өмгөөллийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг ААН-үүдтэйгээ хамтраад татварын орчны маш олон судалгаа хийсэн. ААН-үүдийнхээ саналыг нэгтгэн ерөнхий сайдын ажлын алба, Татварын ерөнхий газарт гэх мэтээр саналуудаа бүгдийг нь хүргэсэн. Татварын багц хуулиндаа шинэчлэл хийж асуудлыг илүү нарийвчилж оруулаад батлавал маш сайн хэрэг. Ер нь бол Засгийн газар том зургаараа эдийн засгийн нөхцөл байдлаа хараад түүн дээрээ ямар арга хэмжээ авах вэ гэдэг нь л чухал. Тоон зургаараа макро түвшинд нэлээн сорилттой цаг үед ерөнхий сайд ажлаа авч байх шиг байна. Орос Украины дайн, Ойрхи Дорнодод болж буй хямрал зэрэг геополитикийн асуудлууд манай улсад багагүй нөлөөлж байна. Орос- Украины дайны нөлөөгөөр тээвэр логистикийн асуудал үүссэн байсан дээр нэмээд нефтийн асуудал хаврын тариалалтад, барилгын салбар гэхчлэн бүх зүйл хөдлөх цагт түлш шатахууны үнэ нэмэгдчихээр ААН-үүдэд маш хүндрэлтэй байгаа. Дэлхийн банк, Азийн хөгжлийн банкны судалгааны ерөнхий тойм мэдээллүүдийг харахаар Ойрхи Дорнодын хямралаас шалтгаалсан шатахууны үнийн өсөлтийн нөлөөллийг оруулаагүй байсан. Газар тариалан, уур уурхайн салбар эерэг үзүүлэлттэй байна гэж төсөөлж байсан боловч бодит нөхцөл байдал дээр төсөөллөөс зөрж хүндрэлтэй байдал үүсээд байна.

Салбар яамны бодлого энэ 3 зүйл дээр сайн төвлөрч явагдахгүй байна. Алдаатай, сул талтай бодлого хэрэгжээд байна гэсэн 3 зүйлийг онцлон нэрлээч гэвэл?

Cудалгааны үр дүнгээс харахад тулгамдаж буй 2, 3-хан зүйл л бий. Нэгдүгээрт, бизнес эрхлэгчдэд хямд эх үүсвэртэй санхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй байна. Зээлийн уян хатан нөхцөл, бага хүүтэй зээл хэрэгтэй. Нэмээд зээлээ дагаад хүртээмжийн асуудал хөндөгдөнө. Зээлийн хөтөлбөрүүд маш олон байна л даа. Гэхдээ байгаа оносон, бодит салбараа дэмжсэн хүртээмжтэй зээл салбар бүрд нэн хэрэгтэй байна. 

Хоёрдугаарт, бодлогын орчин буюу татварын зөв зохицуулалт хэрэгтэй байна. Жижиг дундаа яаж дэмжих юм бэ, стартапуудаа яаж дэмжих вэ, том бизнесүүдээ хэрхэн дэмжих юм гэдэг татварын бодлого чухал байна.

Гуравдугаарт, хамгийн чухал нь монгол улсад хүний нөөц, ажиллах хүч байхгүй болсон. ААН бүрд хүний нөөцийн дутмагшил, хомсдол байна. Мэдлэг боловсролтой, ур чадвартай ажлын байрандаа нийцсэн ажиллах хүчийг олно гэхээс илүү ажиллах хүн олдох л юм бол өөрсдөө сургаад ажилд авах чиглэл рүү ажил олгогчид орчихлоо шүү дээ.

Бодлогын дэмжлэг, төрийн уялдаа холбоо, авлига хээл хахууль, хүнд суртлаас ангид байх зэрэг бусад зүйлс нь дараагийн асуудал болчихоод байна.

Хүний нөөцийн асуудал хөндөгдөхөд давхар НДШ-ийн асуудал яригддаг. Хувь хэмжээ өндөр, ажил олгогч, ажилтан давхар төлдөг, энэ төрлийн өр татварын өрд жин дарж байсан?

Нийгмийн даатгалын асуудал мэдээж хэцүү. Хувь хүндээ, ААН-дээ ирж буй дарамт их, давхардсан татварын шинжтэй болоод явчихдаг. НДШ, ХХАОАТ-ийг бууруулах санал ААН-үүдээс гардаг л юм. Томоохон ААН-үүд НДШ-ээ хуулийнхаа дагуу төлдөг бол жижиг, дунд ААН-ийн ажилтнууд НДШ төлөлгүй бэлнээр нь авах хандлага түгээмэл болсон. Ер нь иймэрхүү далд хэлбэртэй тогтолцоо руу яваад байна л даа. Төлөгдөөгүй татвар хувь хүний гар дээр очсоноор тухайн хүний ахуй амьдралын бодитой хэрэгцээг нь хангах ч ирээдүйн хөрөнгө оруулалт болж чадахгүй. Энэ бол тогтолцоо нь буруу байгааг л харуулж байгаа юм. Хэрэв шаталсан хэлбэртэй болчихвол өөрчлөгдөнө.  Даатгалын тогтолцоо нь өөрөө зөв хэлбэр лүүгээ шилжих хэрэгтэй байх. Ерөнхий сайд ч гэсэн хувийн даатгалын реформыг хийх хэрэгтэй гэж олонтаа ярьж байсан. Тэгэхээр даатгуулагч НДШ төлөх үү, хувь даатгал төлөх үү, даатгалаасаа хуримтлал үүсгэх үү гэдгээ өөрөө шийдвэл энэ асуудал тодорхой хэмжээнд шийдэгдэх боломжтой байх гэж харж байна.

Яг хүний нөөцтэй холбоотойгоор гадаадын ажиллах хүчтэй холбоотой асуудал илүү хөндөгддөг. Дотооддоо ажиллах хүчний хомсдолтой байхад гадны хямд ажиллах хүчин оруулж ирэх, зарим салбарт нарийн мэргэжлийн инженер техникийн ажилтнуудыг оруулж ирэх нөхцөл бололцоог яагаад нээж өгөхгүй байгаа юм бэ? Ажлын байрны төлбөр, НДШ, ажлын байрны квот гэхчлэн маш олон асуудал яригддаг. ААН гаднаас ажиллах хүч авах асуудал маш хүндрэлтэй байдаг. Гадны гэрээт ажилтны хугацаа нь нэг зэрэг жил бүрийн 12 сарын 30-наар дуусдаг. Гэрээг нь сунгах бичиг баримтыг нь хөөцөлдөх хугацаандаа заавал Монгол улсын нутаг дэвсгэрээс гаргаж байж буцааж авчрах шаардлагатай болдог гэхчлэн давхар дарамт үүсдэг. Нөгөө талаасаа гаднаас ажиллах хүчин авбал дан ганц хятад улсын иргэд орж ирж монголчуудын ажлын байрыг эзэлж, монголоор дүүрэн хятадууд болох гээд байна гэсэн буруу ойлголт төрүүлснээс болж бизнес эрхлэгчдэд хүндээр тусч байна. Бизнесийн бүх салбарт барилга, үйлдвэрлэлийн салбаруудад гаднаас боломжийн цалингаар ажиллах хүчийг оруулж ирэхэд асуудалгүй. Энэ асуудал дээр ҮАБЗ-өөр ч юм уу орж ирж буй ажилчдын тоон харьцуулалтыг хийж хүн амын бүтцэд сөргөөр нөлөөлөхгүй байх харьцаануудыг гаргаж зохицуулалт хийхэд асуудалгүй шийдэгдэхээр байхад улс төржүүлж мушгиснаар ажиллах хүчтэй холбоотой асуудлыг гацаагаад байдаг.

Нэмээд ажиллах хүчнийг сургах асуудал бий. Гадаад, дотоодын их дээд сургууль төгссөн залуус ажлын байран дээр гараад шууд ажиллахад хүндрэлтэй байдаг. Онолын мэдлэг авсан төгсөгчдийн 27 хувь нь л шууд ажил дээр гарах боломжтой, үлдсэн 70 гаруй хувь нь заавал ажлын байранд дадлагажиж, сурч боловсорч байж бүтээмжтэй ажилтан болж байна. Тэгэхээр ААН-үүд ажиллах хүчнээ бэлдэх асуудлыг нуруун дээрээ үүрч явна гэсэн үг. Танхимаас Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Боловсролын яамтай хамтарч олон улсын төслийг Монголд нутагшуулах гээд хосломол сургалтын тогтолцоог хэрэгжүүлж байна. Оюутан ажиллангаа суралцаад, суралцангаа ажилладаг, төгсөөд ажлын байр нь ч, хүний нөөц нь бүрэн бэлтгэгддэг Герман болон Швейцар улсын шилдэг туршлагыг Монголдоо нутагшуулан өнгөрсөн жилээс эрчим хүчний гэхчлэн 2-3 салбарт амжилттай хэрэгжүүлсэн. Энэ жилээс салбараа өргөжүүлэн, 1400 орчим хосломол сургалтын тогтолцоонд оюутнуудыг элсүүлнэ.

Анхаарлаа бүрэн хандуулдаггүй, бодлогоор дэмжиж чадахгүй байгаа салбар гэвэл аль салбарыг онцлох вэ?

Аялал жуулчлалын салбар. Ерөнхий сайд асан Г.Занданшатар эдийн засгийн эерэг тоонуудыг зарлахдаа 800 000 жуулчин хүлээн авч тодорхой хэмжээний орлогыг жуулчдаас авсан байна гэхчлэн мэдэгдсэн. Засгийн газраас монголд зочлох жилийн хүрээнд Welcome to Mongolia, Go Mongolia гээд хөтөлбөр тодорхой хэмжээнд нөлөөлж байгаа. Гэхдээ яг бодит жуулчдын тоогоо гаргаж, бүтцээр нь ангилах хэрэгтэй байна. Монгол улсын хилээр орж ирсэн гадаад хүн бүрийг жуулчин гэж тооцоод бүртгээд 800 000 болчихоод байна уу, яг бодит жуулчин нь хэд вэ гэдгийг гаргаж ирэх хэрэгтэй санагддаг. Тэгвэл зарлаад байгаа шиг бодит тоо гарах уу гэдэг нь эргэлзээтэй. Аялал жуулчлалын салбарын компаниудын захирлуудтай уулзаж ярилцахад ч энэ асуудлыг хөнддөг. Аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлбэл эдийн засагт том хувь нэмэр оруулж, эдийн засгийг солонгоруулах салбар мөн. Уур амьсгалтайгаа холбоотойгоор 4 улирлынхаа зун намраа жуулчин хүлээж аваад зогсохгүй өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, бусад бүтээгдэхүүнд суурилсан аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх хэрэгтэй байна. Шууд зээл өгнө гэхээс илүү соёлын бүтээлч үйлдвэрлэлийг дагалдуулж хөгжүүлэх, түүхэн дурсгалт үзвэрийн тоог нэмэгдүүлэх, улирлын шинж чанартай байдлыг нь ч өөрчлөх шаардлага бий. Жуулчны баазуудын 90 орчим хувь нь улирлын чанартай ажиллаж жилийн хагаст нь хаалттай байдаг. Хамгийн гол нь жуулчдаа бүрэн хөтөлбөрт хамруулж, монголд саатах өдрийн тоог нэмэгдүүлж байж аялал жуулчлалын салбараа өргөжүүлэх, эдийн засагтаа оруулах хувь нэмрийг нь нэмэгдүүлэх байх. Аялал жуулчлалын салбарт нийт 240 орчим тэрбум төгрөгийн хөнгөлттэй зээлийг олгоно гэсэн ч хүсэлт нь холбоогоороо дамжиж яваа. Тэр зээл хэр хүртээмжтэй, ямар шалгуур шаардлагатай байгааг тодорхой мэдэхгүй байна. Зээлийн хүсэлтээ илгээхэд ч асуудал тулгарч байгаагаа илэрхийлсэн газрууд бий.

Танхимын судалгаа, санал засагт, салбар яамны бодлогод хэр нөлөөлдөг бол? Бид ийм саналаа тусгаж чадсан гэх жишээ дурдвал?

Танхим ААН-үүдийн дэвшүүлсэн саналыг хүргэхээс илүүтэйгээр бодит тоонд суурилсан судалгаатай мэдээллүүдийг гаргадаг. Танхимаас явуулдаг жил, улирлын тогтмол судалгааны дүнгүүдээс гадна цаг үеэс шалтгаалан хийдэг судалгааны дүн, тоон мэдээллээ шийдвэр гаргагчдад өгч байна. Ковидын дараа хийсэн бизнесийн орчны судалгаа бол 2023 оны түүврийн тоо, асуултыг боловсруулсан байдал ч тэр олон улсын түвшинд МУИС-ийн ЭЗС-ийн эрдэмтдийн оролцоотой хийгдсэн өргөн хүрээг хамарсан судалгаа болсон. Хэцүү үеийг давсны дараахан хийгдсэн судалгаа болохоор маш бодитой гарсан. 2.68 гэж үнэлэгдсэн бизнесийн орчны судалгааныхаа дүнг бид Засгийн газарт өгсөн. Бизнесийн орчны судалгааг танхимаас өөр газар хийхгүй байгаа.

Бизнесийн орчныг сайжруулах энэ чиглэлд онцгой анхаар гэсэн чиглэлийг засгаас хөгжлийн хөтөлбөр болох “Алсын хараа 2030” зэрэгт тусгаж, бизнесийн орчныг 3.5 гэсэн үнэлгээтэй болгохын төлөө ажиллана гэсэн амлалт өгч, үүрэг болгосон. Танхимаас индикаторыг нь гаргаад бид хаана явж, юу хийх хэрэгтэй вэ гэдгийг нь гаргаад өгчихөөр төр засгийн байгууллагууд ч гэсэн хаашаа чиглэх вэ гэсэн зүг нь тодроод ойлгомжтой болж ирдэг. Манай бизнесийн орчны судалгааг шийдвэр гаргаж байгаа түвшиндээ анхаарч байгаа. Анзаарах юм бол төрийн байгууллагуудын мэдээлэл дунд эх сурвалжийг нь МҮХАҮТ-ийн бизнесийн орчны судалгаа, итгэлийн индекс, хүнд суртлын индексийн судалгаанаас эш татаж, тэндээс гарсан тоон дээр тулгуурлаж мэдээлэл өгдөг шүү дээ.

Яг одоо энэ цаг үед Бизнесийн орчны судалгаагаа эхлүүлээд явж байна. энэ жил 21 аймаг, нийслэл Улаанбаатар хотоос судалгаагаа авч боловсруулан 2026 оны бизнесийн орчны судалгаа бэлэн болно.

Тэгэхээр өнгөрсөн хугацаанд төр засгаас хэрэгжүүлсэн бодлого нь хэр зөв зүйтэй байв гэдэг нь судалгааны дүнгээр гараад ирнэ. Өнөө 2.68 гэдгээсээ доошилж уу, дээшилж үү? Хаана орчин нь муудаж, ямар эерэг сөрөг үзүүлэлтүүд гарсан нь тодорхойлогдоно.

Манай бизнесийнхэн төрийн хийж буй бизнесийн салбарын цахимжилт бизнесээ эхлэхэд үр нөлөөгөө өгч, хүндрэл чирэгдлүүдийг багасгаж байна гэдгийг онцолдог. Харин эсрэгээрээ хуулиас давсан журмаар зохицуулагддаг асуудлуудад шүүмжлэлтэй ханддаг. Бүртгэл гэх мэтчилэн хуулинд далд хэлбэрээр орсон заалтууд бүрдүүлэх бичиг баримтын тоог нэмэгдүүлж хүнд суртлыг бий болгож, хээл хахуулийг далд хэлбэрт оруулж байгааг цэгцлэх хэрэгцээтэй гэдэг байдлаараа саналаа өгч нөгөө талаас төр засгаас санал гаргаж Хууль зүйн яамнаас МҮХАҮТ-тай хамтран санамж бичиг зурсан. Санамж бичигт хууль давсан, эс бол хуультай зэрэгцэж хүнд суртал бий болгож буй журмуудыг байхгүй болгоё, хуулинд нь нийцүүлье гэдгийг чухалчилсан. Хэрвээ татвар хураамж гэхчлэн янз бүрийн зохицуулалт хийж байгаа бол тэрийг нь хуулинд нь шингээж өгье, тэрнээс биш давхар журмаар шийдэхгүй байхыг тодорхой болгож өгье гэдэг асуудал гарч ажлын хэсэг гарч, ААН-ийн төлөөлөл, Хууль зүйн яамны төлөөлөл танхимын төлөөлөл хамтран ажиллаж байна. Энэ ажлынхаа хүрээнд Санхүүгийн зохицуулах хорооноос гарч буй санхүүтэй холбоотой дүрэм журмыг цэгцлэх ажлыг хийж байна.