Чингэлтэй дүүргийн 300 өрхөд эрчим хүчний хэмнэлттэй дулааны насос төхөөрөмж туршиж, агаар орчны бохирдлыг буруулах чиглэлд дорвитой алхам хийв. Түүнчлэн тус төхөөрөмжийг суурилуулснаар гал галлагаанд зарцуулах цаг багасаж, цахилгааны өртөг, нүүрс, түлшний хэрэглээ буурсан зэрэг эдийн засагт хэмнэлттэй эерэг үр дүн гарчээ. Голомт банктай хамтран хэрэгжүүлж буй уг төслийн талаар Чингэлтэй дүүргийн Засаг дарга Н.Мандуултай ярилцлаа.

-Агаар, орчны бохирдлыг бууруулах чиглэлээр Чингэлтэй дүүргийн Засаг даргын Тамгын газар болон Голомт банк, “Эко Сквер Энержи” ХХК-ий хамтын ажиллагааны хүрээнд танай дүүрэгт хэрэгжиж байгаа төсөл хөтөлбөрийн талаар яриагаа эхлэх үү?

-Улаанбаатар хотод хамгийн их тулгамддаг асуудал бол утаа. Ер нь утааны асуудлыг хэрхэн, яаж шийдэх талаар нийслэл хотын захиргаа болон дүүргүүд янз бүрийн арга хэмжээнүүдийг авч, хэрэгжүүлж байгаа. Манай дүүргийн хувьд бид бүхэн ямар тактик барьж байна вэ гэхээр олон шинэ технологийг туршиж байна. Үнэхээр хөрсөн дээрээ буух уу, айл өрхүүд тухайн технологийн тусламжтайгаар өвлийг давахад тохиромжтой юу зэрэг асуултууд гарна. Иймээс эхний ээлжинд шууд хэрэглээнд нэвтрүүлэхгүйгээр туршилтууд хийж байгаа гэсэн үг. Эдгээрээс хамгийн амжилттай болж байгаа тоног, төхөөрөмжийн нэг нь “Heat Pump” буюу эрчим хүчний хэмнэлттэй дулааны насос байгаа юм.

Өнгөрсөн жил Голомт банк нийгмийн хариуцлагынхаа хүрээнд санхүүжилтийг шийдэж, 300 айл өрхөд тус төхөөрөмжийг байрлуулах буюу зуухыг нь сольж тавьсан.

- Мэдээж үр дүн хамгийн чухал, тийм үү?

- Тэгэлгүй яахав. Тус төхөөрөмжийг хэрэглэсэн айл өрхийн хүмүүсийн хувьд эерэг үнэлгээ өгсөн. Орчны хувьд тав тухтай учраас иргэдийн сэтгэл санаа маш өндөр байсан.

- Дулааны насос төслийг хэрэгжүүлэх болсон гол шаардлага, хэрэгцээ хаанаас үүдсэн бэ?

- Дулааны насос гэдэг бол гадна орчны агаарыг авч технологын дагуу хүйтнийг нь салгаж, халуун агаарыг дотогш оруулдаг. Уг төсөл олон улсад ч нэлээдгүй туршигдсан байдаг . Жишээ нь Хятадад л гэхэд томоохон хотуудынхаа агаарын бохирдлыг дулааны насосоор шийдэж байгаа юм билээ. Тиймээс ч бид үүнийг хэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэж үзээд 300 айл өрхийг хамруулсан. Цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээний хувьд бол энгийн халаагууруудыг бодвол 2-оос 3 дахин бага, мөн утаа үгүй тул нүүрстэй ноцолдоод байх шаардлагагүй гэсэн үг.

Цаашид бид бүхэн нарны “Solar” панельтэй холбож цогц бүтээгдэхүүн болгох зорилготой байгаа.

- Дулааны насос гэдэг нь энгийн халаалтын системээс юугаараа ялгаатай, ямар онцлог, давуу талуудтай вэ?

- Мэдээж би инженер биш ч гэсэн ойлгомжтой тайлбарлах гээд үзье. Ерөнхийдөө дулааны насос нь дотроо хөргөгчинд байдагтай ойролцоо шингэнтэй. Тиймээс гаднаас сорж авсан хүйтэн агаарыг мөнөөх шингэнээрээ дамжуулан молекулын түвшинд задалж халууныг нь дотогш нэвтрүүлж, хүйтнийг нь гадагш буцаадаг. Өөрөөр хэлбэл гол онцлог нь гаднаас бохир агаарыг сорж аваад дотогш нь цэвэр агаар болгож оруулдаг. Ийн онцлогтой технологи.

- Эхний ээлжид 300 өрхөд суурилуулж, айлууд маань долоон сарын хугацаатай хэрэглэж үзсэн гэж байна шүү дээ. Иргэд маань уг төхөөрөмжийг ашиг тус, онцлогын талаар ямар сэтгэгдэлтэй байна вэ?

- Би 50-аас 60 айл өрхөөр орж, иргэдтэй биечлэн уулзсан. Тэдгээр иргэд их эерэг сэтгэгдэлтэй, ярианы эхэнд цухас дурдсаны адил сэтгэл ханамж маш өндөр байсан. Яахав, өнгөрсөн өвөл хэд хэдэн удаа тог тасрах явдал гарсан шүү дээ. Тэгэхээр тог тасрах нөхцөлд зуухаа оруулж ирсэн тохиолдол байсан. Энэ нь гэхдээ их цөөхөн өрхөд л тохиолдсон явдал.

Хамгийн гол нь үүнээс ямар дүгнэлтэд хүрсэн бэ гэхлээр нарны сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэртэй болгох ёстой юм байна гэж бодсон. Тэгж чадвал төвийн эрчим хүч буюу тогны хязгаарлалтаас шалтгаалахгүйгээр иргэд маань өвлийн улиралд гэртээ дулаан суух боломжтой.

- Гэр доторх орчны агаарын бохирдлыг бууруулсан, цаг хугацааны хувьд ч хэмнэлттэй гэх зэрэг судалгааны үр дүнг бас танилцуулсан байсан шүү дээ. Тэгэхээр судалгаанд хамрагдсан өрхүүдийн хэдэн хувь нь гэр доторх агаарын чанар сайжирсан гэх үнэлгээг өгсөн бол гэдэг ч юм уу, ер нь судалгааны үр дүнг дэлгэрэнгүй хуваалцаж болох уу?

-  Мэдээж хийсэн ажлынхаа үр дүнг хэмжихийн тулд судалгаа авсан. Үүнээс нийт хамрагдсан 300 өрхийн 86.2 хувь буюу 129 айл өрх гэрийн доторх агаарын чанар сайжирсан гэх үр дүнг илгээсэн. Нөгөөтээгүүр нүүрс түлэх нь эзэгтэй нарын хувьд нэлээдгүй цаг зарцуулдаг ажил. Харин дулааны насос суурилуулснаас хойш галлагаанд зарцуулдаг байснаасаа 1-2 цагийг хэмнэдэг болсон. Тэдгээр цагуудад эзэгтэй нар маань хүүхдүүддээ анхаарал тавих, ажил хөдөлмөр эрхлэх зэрэг боломж үүссэн. Тэгэхээр энэ маань өөрөө зөвхөн агаарын бохирдлыг бууруулахаас гадна хүний амьдралын чанарыг сайжруулах буюу нөгөө талаас мөнгөөр үл хэмжигдэх асуудал болон хувирч байгаа юм. Үүнээс гадна нүүрстэй харьцуулахад хямдхан тусаж байгаа. Басхүү гэрт утаа тортог унахгүй, агаар цэвэрхэн учраас хүүхдүүд элдэв өвчин, ханиад шуухинаа тусахгүй гэдэг ч юм уу ач холбогдол ихтэй бүтээгдхүүн л дээ.

- Зарим иргэд машиныхаа агаар шүүгчийг ажиллуулаад ханиад хүрсэн тохиолдол байдаг. Шууд амьсгалын замд нөлөөлж байгаа хэрэг шүү дээ. Нэг талаас үүнтэй зүйрлэх ч юм уу, уг төхөөрөмжийн эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөллийн талаар хүмүүс мэдэхийг хүсэх байх. Магадгүй эргээд хүүхэд ханиад хүрэх шалтгааныг ч бүрдүүлж мэднэ. Энэ талаар хэрэглэгчид маань сэтгэгдлээ хуваалцсан болов уу?

- Миний ч дотор энэ асуулт байсан л даа. Уламжлалт монгол гэр бол дулаалга их шаарддаг. Гэтэл агаарын урсгал хэрэгтэй. Тэгж байж гэрийн агаар цэвэршдэг. Энэ нь дулаалга хийснээс шалтгаалаад манай уламжлалт гэр болон байшинд төдийлөн байдаггүй. Харин гаднаас шууд бохир агаар орж ирэхээр яах билээ гэдэг бол хүн бүрд ойлгомжтой шүү дээ.

Тэгэхээр уг дулааны насос маань агаарын урсгалыг сэлгэж, цэвэр агаар оруулж байгаа. Дээр нь HP стандартын фильтертэй болохоор гадна талын бохир агаарыг маш сайн шүүнэ. Гол нь фильтерээ байнга сольж, цэвэрлэх ёстой. Хэрэглэгчид маань бас фильтерээ ямагт цэвэрлэж, сольж байх хэрэгтэй юм байна гэж хэлж байсан. Энэ нь гаднах орчны агаар ямар их бохирдолтой, хортой байна вэ гэдгийг л харуулж байгаа хэрэг л дээ. Судалгаанаас үзэхэд уг төхөөрөмжийг суурилуулснаар амьсгалын замын өвчлөлийн шинж тэмдэг 72 хувь буурсан үзүүлэлт гарсан.

- Уг төхөөрөмжийг байрлуулснаар тухайн айл өрхийн эдийн засагт ямар давуу талууд бий болсон бэ. Нөгөө талдаа тогоор ажиллана гэхээр цахилгааны мөнгө нэмэгдэх асуудал хөндөгдөх байх...

- Иргэд нүүрсээ мөнгөөр худалдаж авдаг. Дээр нь тээвэрлэлтийн зардал гарна. Ихэнх айлууд портер машин хөлсөлж зөөвөрлөнө, дараа нь үнсийг нь байнга гаргаж хаяна гэх зэргээр цаг хугацаа их зарцуулдаг. Мэдээж цахилгаан халаагууртай айлууд бий боловч тогны мөнгө нь их гарах асуудал үүсдэг. Харин эл eco “Heat Pump” төхөөрөмжийн хувьд эрчим хүчний хэрэглээ нь энгийн тогны халаагуураас 2 дахин бага хэмнэлттэй. Учир нь хүчдэлийг бүтнээр нь бус дотроо байгаа жижигхэн сэнсийг эргүүлэхэд л тог ашигладаг. Дээр дурдсан төхөөрөмжийн доторх халуун, хүйтнийг ялгах шингэний ажиллагаа явагдсаны дараа тус сэнс нь хүйтэн агаарыг гадагш, халууныг дотогш чиглүүлэх зориулалттай эд юм л даа. Энэ утгаараа өрхийн санхүүд нэн хэмнэлттэй. Тиймээс ч “Solar” панельтэй холбочих аваас эрчим хүчний эх үүсвэр нь өөрөө сэргээгдэх боломжтой болох учраас маш хямд зардалтай бүтээгдэхүүн болно.

- Магадгүй зарим хүмүүс зуухны оронд авчраад тавьчихаж болох уу, овор хэмжээ ямар вэ зэргийг их сонирхдог л доо. Тэгэхээр уг бүтээгдэхүүний эзлэх орон зай, хэмжээний талаар ярихгүй юу. Хэр зэрэг авсаархан төхөөрөмж вэ?

- Уг төхөөрөмж маань зуух шиг том зай талбай эзлэхгүй. Хананд байрлуулах боломжтой хавтгай, дөрвөлжин л зүйл байгаа. Тэгэхлээр айлууд маань харин том зай талбайтай болчихдог юм билээ. Гадна талд нь агаарыг сорох, дотор талд нь цэвэр, дулаан агаарыг үлээх зориулалттай хоёр хэсэг л бий. Хананд байруулах учраас хүүхэд гар, хөлөө түлэх ч юм уу ямар нэгэн эрсдэл гарахгүй.

Төхөөрөмжийн хүчин чадлаасаа хамаар нэг төхөөрөмж нь 40-50 мкв талбайг халаана. Сүүлийн үед уг төхөөрөмжид хөгжүүлэлт хийгээд том хэмжээтэй ч гарчихсан юм билээ. Гэр хорооллын айлууд маань бол дийлэнх нь дунджаар 70-80 мкв бүхий хоёр өрөөтэй сууцанд байдаг. Үүн дээр ямар аргачлал байгаа талаар Голомт банк болон гүйцэтгэж байгаа компанийн хүмүүстэй ярилцаж, судалгаа хийж байгаа.

- Хананд суурилуулна гэснээс тус төхөөрөмжийг гэртээ тавихад иргэдийн зүгээс бэлдэх шаардлагатай туслах материал байх ёстой юу, бүх зүйл нь цаанаасаа дагалдаж ирдэг үү?

- Өнгөрсөн жил бид бүхэн НҮБ-тэй хамтарч хэрэгжүүлсэн төслийн хүрээнд дүүргийнхээ айл өрхүүдэд нарны панелиуд суурилуулсан. Одоо “Heat Pump” төхөөрөмжийг айлуудад суурилуулж байна. Үүгээрээ нэлээд асуудлыг цэгцэлсэн. Учир нь айл өрхийн нэлээдгүй хувь нь цахилгааны масстай утастай, галын эрсдэлтэй байсан. Тиймээс бид төхөөрөмж суурилуулах явцдаа үүнийг илрүүлж, засвар хийлгэж байна гэдэг маань тухайн айлыг галын аюулаас хамгаалж байгаа гэсэн үг. Иймээс айл өрхүүд маань уг төхөөрөмжийг суурилуулахад гол бэлдэх зүйл юу вэ гэвэл цахилгааны утаснууд нь гэмтэлгүй, стандартын дагуу байх ёстой. Нөгөө талдаа бид ч бас хариуцлагынхаа хүрээнд ийм шаардлага тавьж байгаа. Мэдээж гэр, байшингаа дулаалсан байх шаардлагатай. Ер нь бид ямар нүүрс түлэх, зуух солих зэрэг зарцуулалтаас илүүтэй хэмнэлтийн тал руугаа бодлого бодох хэрэгтэй. Төрийн бодлогыг ч тэр, иргэдийн сэтгэхүйг ч тэр энэ зүг рүү нь чиглүүлэх ёстой гэж боддог. Янз бүрийн төхөөрөмж суурилууллаа гэхэд байшингийн дулаалга сайн байх учиртай. Тэгж байж эргүүлээд ашиглах эрчим хүч бага байна.

- Ашиглалтын арчилгаа, цэвэрлэгээний хувьд анхаарах зүйлүүд юу вэ. Жишээ нь филтерийг ямар хугацаанд сольж, цэвэрлэх шаардлагатай бол. Солих боллоо гэхэд хаанаас авах вэ?

- Манай гүйцэтгэгч компанийн инженерүүд суурилуулж өгөх үедээ тухайн айл өрхийн гишүүдэд бүх зааврыг нь маш ойлгомжтой өгч байгаа. Харин филтерийн хувьд бол байнга солих шаардлагагүй. Гадна орчны бохирдлоос шалтгаалаад хоёр долоо хоногтоо нэг удаа салгаж аваад цэвэрлэчихэд л болно. Тиймээс арчилгааны хувьд асуудал болох зүйл үгүй. Гадна хэсгийнх нь өнцгийг тааруулах ч гэх юм уу инженерийн шийдлүүд л хэрэгтэй. Үүнийг бол гүйцэтгэгч компани шийдчихдэг.

- Ямар нэгэн байдлаар үйлдэл хийж байгаа тогоор ажилладаг төхөөрөмжийн хувьд эвдрэл, гэмтэл гарахыг үгүйсгэхгүй. Тийм нөхцөлд сэлбэг нь монголд бэлэн байдаг уу?

- Манай зүгээс Голомт банктай ярилцах үед энэ талын асуудлыг чухалчлан авч үзсэн. Тиймээс ч гүйцэтгэгчээ сонгохдоо албан ёсны эрхтэй компанийг сонгож авсан. Гүйцэтгэгч компани маань төхөөрөмжийг суурилуулж өгнө, мөн 2-3 жилийн баталгаат хугацаатай. Энэ хугацаанд ямар нэгэн үйлдвэрийн осол, гэмтэл гарвал гүйцэтгэгч нь сольж өгнө. Ер нь олон нийтийн ахуй амьдралд нөлөөлөх төсөл хөтөлбөр хийхдээ бид их няхуур, болгоомжтой байдаг. Нэгдүгээрт галын аюулгүй байдал ч гэх юм уу гарч болох эрсдэлүүдийг хаах ёстой. Хоёрдугаарт бүтээгдэхүүний арчилгаа болоод хэр удаан ашиглах вэ гэдэг асуудал яригдана. Түүн дээр гүйцэтгэгчээс хэдэн жилийн баталгаа олгож байгаа зэргийг анхаарч үздэг.

- Эхний ээлжинд 300 өрх уг төсөлд хамрагдсан байгаа. Уг айл өрхүүдийг ямар шалгуураар, хэрхэн сонгосон бэ. Нөгөөтээгүүр төсөлд хамрагдах хүсэлтэй иргэд хаана хандах ёстой вэ?

- Өнгөрсөн онд утаа бууруулах чиглэлээр манай дүүрэг дээр цөөнгүй ажил хийгдсэн. Нарны панель айлуудад суурилуулсан, нийслэлтэй хамтраад дулаалгын аян явуулж, газ руу шилжих зэрэг ажлууд хийгдэж байсан л даа. Тухайн үед газар зүйн байрлалын хувьд уг ажлуудад хамрагдаагүй айл өрхийг сонгож, иргэдээс өөрсдөөс нь санал цуглуулж сонголтдоо хийсэн.

- Цаашдаа уг төсөл хүрээгээ хэрхэн тэлэх боломжтой байгаа бол. Мөн бусад дүүргүүдэд туршлагаасаа хуваалцах, тухайн дүүргийн иргэдэд төслөө танилцуулах, илүү олон өрхийг төсөлдөө хамруулах боломж ямархуу байгаа вэ?

-  Миний зүгээс бол төсөлд хамрагдсан, уулзаж байгаа иргэддээ бол та нар элч төлөөлөгч шүү гэж хэлээд байгаа. Бид зуухаа болиод шинэ технологи ашиглах цаг нь болсон. Энэ чинь зөвхөн нэг айлын утааны асуудал бус хот нийтээр зовлон болоод байгаа шүү дээ. Тиймээс ч бусаддаа таниулж, үр дүнгээ хуваалцаж, ухуулаарай гэж захиад байгаа. Цаашдаа бол нийгмийн хариуцлагын хүрээнд Голомт банктай ярьж байгаа. Мэдээж санхүүгийн хувьд хязгаартай ажил. Тиймээс хамгийн зөв гаргалгаа нь зах зээлийн бүтээгдэхүүн болгох хэрэгтэй. Тэр нь худалдан авагчдын эдийн засгийн боломжид нийцсэн, хүсэмжит бүтээгдэхүүн болгож чадвал, нөгөө талд санхүүгийн механизм нь уян хатан байвал зах зээл рүүгээ нэвтэрнэ. Энэ асуудал дээр сүүлийн хэдэн сар Голомт банктай хамтран ажиллаж байгаа. Ямар ч байсан бид “айдгаа авдартаа хийчихлээ” гэдэг шиг иргэд маань дүн өвлийн хүйтнийг энэ төхөөрөмжийн тусламжтай давж чадаж байна уу гэдгийг үзсэн. Болж байна. Тиймээс зах зээлд хэрхэн нийцсэн бүтээгдэхүүн болгох вэ гэж бодлогыг бодож сууна. Ямар ч байсан лизингийн бүтэц, санхүүжилтийн механизмууд судалж байгаа. Тэгэхээр тун удахгүй зах зээл рүү нэвтрүүлнэ гэсэн төлөвлөгөө бий.

- Мэдээж иргэд маань яалт ч үгүй юун түрүүнд төлбөрийн нөхцөлийг сонирхох нь дамжиггүй. Тэгэхээр хаанаас, хэдэн төгрөгөөр, ямар төлбөрийн нөхцөлтэйгөөр авч болох вэ гэдэг асуулт их ирнэ. Энэ талын тооцоо, судалгааг хийсэн үү?

- Тийм. Гүйцэтгэгч компанийн хувьд бүтээгдэхүүний үндсэн үнэ байгаа. Хамгийн гол нь лизинг буюу зээлийн бүтээгдэхүүн болгоход банкны оролцоо чухал. Нөгөө талд банкны өөрийн эх үүсвэрийн өртөг гэж зүйл бий. Түүнээсээ их хамаардаг. Аз болж Голомт банкнаас өнгөрсөн болон энэ жилийн эхээр гадаад харилцаан дээрээ нэлээд сайн ажилласны үр дүнд бага өртөгтэй, урт хугацаатай “ногоон зээл”-ийн эх үүсвэрүүдийг татаж байгаа юм билээ. Ингэснээр Голомт банк илүүтэй эко бүтээгдэхүүнийг зах зээлд жинхэнэ бодит утгаар нь хүргэж, яг иргэдэд, айл өрхүүдэд, үүд хаалгаар нь орохуйц бүтээгдэхүүн бий болгож чадах болов уу гэж найдаж байгаа. Энэ талын судалгаанууд хийгдэж байгаа, тун удахгүй дуусгаад эцэслэх байх.

- Энэ төслийн хувьд бодит үр дүнгээ харчихлаа. Тэгвэл цаашид айл өрхүүдэд ээлтэй, өөр ямар төсөл хөтөлбөрүүд төлөвлөсөн бэ?

- Би дээр хэлсэн дээ. Өнгөрсөн жилээс НҮБ-тэй хамтарч дүүргийнхээ айл, өрхүүдэд нарны панель болон халаагуур суурилуулах ажил хэрэгжүүлсэн. Энэ он болон ирэх онд 500 өрхөд уг төслөө үргэжлүүлэх юм. Мөн яг одоо ярьж байгаа “Heat Pump”-ийн төслийг мэдээж үргэлжлүүлнэ. Басхүү уг төхөөрөмжөө нөгөө л яриад байгаа нарны “Solar” панельтай холбох ажлыг гүйцэтгэх төлөвлөгөө бий. Тэгж чадвал хамгийн супер бүтээгдэхүүн болно. Ер нь хамгийн гол зорилго бол аль болох олон айл өрхийг сэргээгдэх эрчим хүчээр хангаж чадвал бид ирэх олон өвлийг эрчим хүч дутагдах, тог тасрах, агаарын бохирдол, нүүрс олдохгүй байх зэрэг асуудлаас ангид угтана. Айх аюулгүй, бие даасан хараат байдлаар аж төрөх боломжийг нь иргэдэд олгож байж амьдралын чанар сайжирна.

- Танд баярлалаа.

- Баярлалаа.