Улаанбаатар хотын баруун хэсэг буюу Сонгинохайрхан дүүргийн Орбит, Тахилт, Найрамдал, Толгойт орчмын үерийн хамгаалалтын бүсэд аж ахуйн нэгжүүд газар авч суурьшаад, даланг нь түрж барилгаа барьжээ.
Үүний улмаас Тахилтаас 22-ын авто худалдааны төвийн арын үерийн жалга, Баруун нарангийн суваг болох 14.5 км үргэлжилсэн 22 метр өргөн далангууд далдлагджээ. Геодези, усны барилга байгууламжийн газрынхан 2026 оны хоёрдугаар сард тэнд хэмжилт хийгээд ойролцоох айл, аж ахуйн нэгжүүдэд 2023 оны наймдугаар сард Дарь-Эх орчимд болсон үер тохиох өндөр эрсдэлтэй байгааг дүгнэсэн байна. Нэг талаас хууль зөрчиж газар олгосон дарга, нөгөө талаас хууль зөрчиж барилга барьсан компанийн буруугаас энэ хавар шар усны үер, баас шээстэй бохирт Сонгинохайрхан дүүргийн олон байгууллага, айл өрх усанд автаж, халдварт өвчин дэлгэрэх нь ээ.
Улаанбаатар хотод усны сан бүхий газрын онцгой хамгаалалтын бүсэд 8444 барилга, байгууламж баригдсан. Ангилбал, газар өмчлөх эрхтэй 1249, газар эзэмших, ашиглах эрхтэй 6352, газар эзэмших зөвшөөрөлгүй 843 барилга, байгууламж байна. Нийслэл, дүүргийн Засаг дарга нар хууль зөрчиж Сонгинохайрхан дүүрэгт 1782, Баянголд 109, Чингэлтэйд 989, Сүхбаатар дүүрэгт 1713, Хан-Уул дүүрэгт 788, Баянзүрх дүүрэгт 961, Налайх дүүрэгт 1259 газрыг усны хамгаалалтын онцгой бүсэд олгосноос дээрх барилгууд баригдсан болохыг Туул голын сав газрын захиргааныхан мэдэгдэж байна.
Зөвлөх инженер Ш.Ганзоригийн хэлснээр, 1966 оны үерээс хойш Монгол Улс нийслэлдээ эрсдэлд суурилсан инженерийн байгууламжийн төлөвлөлт хийн, үерийн байгууламжуудаа барьж эхэлсэн. 1967 онд Баруун уулын сайраас цугларах үерийн усны сувгийг төлөвлөж, 1975 оноос Баруун Сэлбэ голыг дарж хот байгуулсан. Улиастайн голыг Дунд голд биш шууд Туул голд нийлүүлэх төлөвлөлт хийсэн. Энэ мэтээр газар гаргахын тулд гол руугаа дайрахдаа үерийн эрсдэлийг нэг гараараа нэмж, нөгөө гараараа далан барьж өнөөг хүрчээ.
Усны хамгаалалтын бүсэд нийслэлчүүдийн нүдэн дээр боссон хамгийн алдартай барилга “Акуа гарден”. Замбараагүй газар олголтын тод жишээ. Хан-Уул дүүргийн тухайн үеийн нэг, одоогийн 15 дугаар хороо буюу Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хойно Төмөр замын урд талын 11.8 га-г аль 2007 оны долоодугаар сарын 4-нд “ашиглуулах” зориулалтаар 5 жилээр Эм Энд Жи Констракшнд олгожээ. Санал оруулсан албан тушаалтан нь Хан-Уул дүүргийн Засаг дарга Д.Загджав (Сүүлд УИХ-ын гишүүн, Уул уурхайн дэд сайд, ШШГЕГ-ын дарга, Үндэсний аудитын газрын дарга юу, юу ч хийв), тогтоол гаргаж зөвшөөрсөн нь НИТХ. Т.Билэгтийн гарын үсэгтэй НИТХ-ын тогтоолд Засгийн газрын 40 мянган айлын орон сууц хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол БНСУ-ын хөрөнгө оруулалттай уг компанид 5 жилээр олгоё, харин олгох газарт нь өөрсдөөр нь үерийн далан бариулъя гэсэн нь цагаан дээр хараар бичээстэй. Эм Энд Жи Констракшн ч Монголын анхны төмөр каракастай Блю Скай тауэр, Моннис Тауэр, Баянзүрх дүүрэг дэх Голден Вилла, Рояал Кастль зэрэг барилгыг барьчихсан лут компани байж л дээ. Эндээс хойш Нийслэлийн Засаг дарга Ц.Батбаярын 2008 оны есдүгээр сарын 7-ны 442-р захирамжаар Эм энд Жи констракшн компанид 11.8 га газрыг 5 жилийн хугацаагаар орон сууцны зориулалтаар ашиглуулах шийдвэр гарсан. Тус компанийн “Алтан-Өргөө” цогцолбор хорооллын төслийг дэмжсэн бөгөөд үүнийх нь хариуд төрийн албан хаагчдад уг барилгаас хуваарилах асуудал ч цаасан дээр үлджээ. Компанийн хөрөнгөөр биш нийслэлийн төсвийн хөрөнгөөр үерийн далан байгуулж өгдөг.
Үүний дараа газрын зориулалтыг Э.Бат-Үүл баатар хотын дарга байхдаа “Ногоон байгууламж” болгон өөрчилсөн. Ном ёсоороо голын татам бол нийтийн зориулалттай бөгөөд үүнд барилга барьж болдоггүй. Ногоон байгууламж болгосон явдал бол зөв байсан юм. Гэвч Эм Энд Жи Констракшн компани хотын захиргаа, холбогдох албадтай шүүхээр заргалдаж газраа буцааж авсан. Шүүхийн шийдвэрийг 2018 оны арваннэгдүгээр 27-нд Нийслэлийн Засаг дарга Су.Батболд биелүүлж газрыг нь буцаан олгохдоо А/1111-р захирамжаа гаргасан. Тухайн компанийн газрын голоор хоёр удаа зам тавьж, гурав хуваагдсан тул ногоон байгууламжийн зориулалттай уг газрыг гурав хуваав. Ингэхдээ үйлчилгээний зориулалтаар 29444 м.кв, усан парк, спорт цогцолбор зориулалтаар 79875 м.кв, бусад зориулалтаар 2642 м.кв газрыг Эм Энд Жи Констракшн компанид эзэмшүүлсэн.
Улаанбаатарт усан парк байгуулах нь гэсэн ойлголт эндээс гардаг. Эзэмшил газрынхаа 30 хувьд усан парк, 70 хувьд ногоон байгууламж барина. Азид томдоо тооцогдох усан паркаа байгууламж өвөл, зунгүй ажиллуулан гэж Эм Энд Жи Констракшн компанийн гүйцэтгэх захирал А.Амарбаясгалан 2016 онд цацсан рекламдаа хэлсэн нь одоо ч youtube-д бий. Нэгэнт анхнаасаа усны сан бүхий газрын хамгаалалтын онцгой бүсэд барилга барьж болохгүй тул 2020 оны есдүгээр сарын 30-нд Ж.Батбаясгалан Нийслэлийн Засаг даргын үүргийг түр гүйцэтгэж байхдаа А/1155 тоот тушаал гаргаж Эм Энд Жи Констракшн компанийн газрын гэрчилгээнүүдийг хүчингүй болгосон. Уг захирамжаар эдгээр газарт цэцэрлэгт хүрээлэн, ногоон байгууламж байгуулахыг Нийслэлийн Захирагчийн ажлын албанд даалгасан байдаг. Газраа хураалгасан компани хотын захиргаатай жил гаруй шүүхдсэн. Захиргааны шүүхийн шийдвэр Эм энд Жи Констрашны талд гарсан юм. 2022 оны нэгдүгээр сарын 11- нд шүүхийн шийдвэрийг Нийслэлийн Засаг дарга Д.Сумъяабазар биелүүлж Эм энд Жи Констракшнд газрыг буцаан эзэмшүүлэхдээ газрын хэмжээ, зориулалтыг нь өөрчилж, буцаан эзэмшүүлжээ. Өнөөдөр 650 айлын дөрвөн блок орон сууц баригдсан. Харин усан парк баригдаагүй.
Усны мэргэжилтнүүд Туул голын их үерийг 1904, 1915, 1934, 1942, 1958, 1959, 1962, 1964, 1966, 1967, 1971, 1973, 1983, 1985, 1993, 1994, 2023 онд тоолжээ. Эндээс 1966 оны үерийг иргэд сайн мэднэ. Харин уруйн үерийг 1982 оны наймдугаар сарын 3-нд тоолж, тухайн өдөр агшин зуурын борооны улмаас Хайлааст, Чингэлтэй, 32-ын тойрог, 1-р хорооллын хэсгийн айлууд автаж 80 гаруй хүн нас баржээ.
2000 оны зургаадугаар сарын 22-нд Улаанбаатарын 1-р хорооллын арын далан сэтэрч, зам эвдэрч их хэмжээний хохирол учирсан. 2003 оны долоодугаар сарын 18-ны уруйн үерт Баянгол дүүргийн III, IV хорооллын замууд сэтэрч, хууларч олон айл усанд автсан. 2009 оны долоодугаар сарын 17-нд ХанУул дүүргийн Зайсан орчмыг хамарсан үерт замууд эвдэрч, их хэмжээний хохирол дагуулжээ.
Сүүлийнх нь 2023 оны наймдугаар сарын 3-ны үерийн сургамж. 2023 оны 7, 8 дугаар сард Улаанбаатарт орсон аадар бороо дөрвөн удаагийн үер болсон. Үерт нийслэлийн 96 хорооны 31.6 мянган өрх, 364 барилга байгууламж, 300 гаруй гэр, байшин сууц, 116 аж ахуйн нэгж, 231 тээврийн хэрэгсэл өртөж, дөрвийн дөрвөн хүн амиа алдсан. 21 байршилд гудамж, зам талбай усанд автаж, 74023 хэрэглэгч цахилгаангүй болcон. Энэ бол Улаанбаатар хотын инженерийн бэлтгэл арга хэмжээ буюу үерийн байгууламжийн чадварт дүн тавьсан хохирол байсан юм. Нөгөөтэйгүүр, замбараагүй газар олгосны горыг иргэд хүртсэн сургамж байлаа.
Албаны хүмүүс үерийн бурууг гурван барилгад өгсөн. Эхнийх нь Сэлбэ голын далан дотор шороо буулгаж барьсан S Outlets дэлгүүр. Хоёр дахь нь Дунд гол дагуу Алтай хотхоны урд баригдсан Шунхлай ШТС. Гурав дахь нь, Aкуа гарден хотхон. Эхний хоёрыг нь буулгасан бол гурав дахьтай нь одоо хүртэл шүүхийн маргаантай. 2023 онд Байгаль орчны яамны харьяа Туул голын сав газрын захиргааныхан усны хамгаалалтын бүсэд Эм энд Жи Констракшн компанид эзэмшүүлсэн газартай холбоотой асуудлаар АТГ-т хандаад багагүй хугацаа өнгөрч байна. АТГ шалгаад хоёр ч удаа хэргийг хаах саналтай Нийслэлийн прокурорын газарт хандахад нь прокуророос АТГ-т буцаасан. Шалгах ажиллагаа дуусаагүй буюу явц муутай өнөөдрийг хүргээд байгаа. Туулын захиргааныхнаас ч өмнө газрын асуудлыг нь олны анхааралд оруулсан байгууллага бол Онч шийдэл ТББ. Тус ТББ-ын хуульч Ш.Алтангадас, Ө.Эрдэнэ-Очир нар 2022 оноос Эм энд Жи Констракшнд газар олгосон, барилга барих зөвшөөрөл олгосон дарга нарын үйлдлийг хууль бус болохыг тогтоолгох нэхэмжлэл гаргасан боловч сая 2026 оны нэгдүгээр сард ялагдлаа. Тэд давж заалдахаа мэдэгдсэн. Шүүхийн зарга үргэлжилж байх хугацаанд тухайн компани “Акуа гарден” хотхон болон бусад төсөлд нийтдээ 100 гаруй тэрбум төгрөг зарцуулаад барьж дуусгалаа. 650 айл өнөөдөр байрныхаа түлхүүрийг хүлээж байна.
Гол маргаан “далан”-тай холбоотой. Усны хуульд бол “усны сан бүхий газрын хамгаалалтын онцгой хамгаалалтын бүсээс 50 метрээс дотогш газар олгож болохгүй” гэж заасан. Энэ заалтаа баривал “Акуа гарден” баригдах ёсгүй бөгөөд энэ хэсэгт анхнаасаа газар өгч болохгүй байсан. Гэтэл Усны хууль дотор усны хамгаалалтын бүс дотор далантай бол газар олгож болох мэтээр хуульчилсан гэж Эм энд Жи Констракшн маргаж, шүүхэд 2021 онд ялсан байгаа юм.
Гэхдээ төрийн хуулийг байгалийн хууль шалгана гэж байгаа боловч гол үерлэхэд тухайн барилгын оршин суугчид хохирох уу, барилга байснаараа далангийн цаана байгаа бусад хотхон, хорооллыг усанд автахад хүргэх үү гэдгийг заавал хэн нэгэн хохирох цагт мэдэх шаардлагагүй.
Голын хамгаалалтын онцгой бүс дэх 8444 барилга нэг нэгтэйгээ барьцаж, шүүхдэж баригдсан байгаа. Болохгүй ээ гээд цуцласан, зогсоосон, нураасан, шилжүүлсэн тохиолдол цөөн. Уг нь усны хамгаалалтын бүс тогтоогоод байгаагийн гол зорилго бол үертээ ч биш. Илүүтэй гол усаа бохирдлоос хамгаалах, ингэснээрээ хүн ам, мал амьтны эрүүл мэнд, байгаль орчноо хамгаалж үлдээх ариун зорилго юм билээ.
