АНУ болон Израил, Ираны эсрэг дайн эхлүүлснээс хойш долоон сарын дараа Ираны Ерөнхийлөгч НҮБ-ийн индрээс Ерөнхийлөгч Дональд Трампт хандан Исламын Бүгд Найрамдах улс "бууж өгөхгүй” хэмээн мэдэгдэв.
Улс орон нь оршин тогтнох эсэхтэй холбоотой хамгийн хүнд дайны нөхцөлтэй нүүр тулж, Трампын “устган үгүй хийх” тухай сүрдүүлэг болон дотоодод нь нэмэгдэж буй эдийн засгийн дарамтын үед Ираны Ерөнхийлөгч Масуд Пезешкиан НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн чуулганд оролцож буй дэлхийн удирдагчдад хандан Иран улс цөмийн хөтөлбөр, пуужингийн хамгаалалт болон дэлхийн газрын тосны тавны нэгийг урьд нь тээвэрлэгддэг байсан стратегийн чухал усан зам болох Ормузын хоолойг хянах эрхээсээ ухрахгүй гэж мэдэгдэв.
“Зарим нь усан замд чөлөөтэй нэвтэрч, түүнээс ашиг хүртэхийн зэрэгцээ тэрхүү усан замыг ашиглан бидэнд түрэмгийлэл үйлдэж, бидний аюулгүй байдлыг алдагдуулж, өөрсдийн усан замдаа нэвтрэх боломжийг маань хааж болохгүй” гэж Пезешкиан хэлэв.
Ираны Ерөнхийлөгч НҮБ-ийн индрийг ашиглан Техраны шаардлага болон Исламын Бүгд Найрамдах улсын Трампт хүргэх гол мессежийг танилцуулсан юм. Трамп дайнаар дамжуулан Исламын Бүгд Найрамдах улсыг ялахыг эрмэлзэж ирсэн. Тэрээр АНУ Иран дахь цөмийн байгууламжуудыг “дэлбэлсэн” хэмээн сайрхаж, мөн Ормузын хоолойг хяналтдаа авсан гэж мэдэгдсэн.
Трамп мягмар гарагт мөн энэ индэр дээрээс “Исламын Бүгд Найрамдах улсыг устган үгүй хийж”, түүнийг “там руу” түлхэх эсэхээ бодож байгаа гэж мэдэгдсэн. Түүний эл мэдэгдэл Пезешкианыг Нью-Йорк руу явахаасаа өмнө бэлтгэсэн илтгэлээ дахин бичихэд хүргэсэн гэж хэлсэн юм. Түүний Трампын мэдэгдэлд хариу болгон хэлсэн үгийг Ираны хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд, тэр дундаа хатуу байр суурьтай хэвлэлүүд хүртэл санал нэгтэй сайшаажээ. Пезешкианы илтгэл энэ жилийн НҮБ-ын чуулганы хамгийн их хүлээлт үүсгэсэн илтгэлүүдийн нэг байсан. Өөрийн улстай нь одоо ч дайнтай байгаа дайсагнагч оронд гадаадын удирдагч үг хэлсэн нь түүхэн ховор үйл явдал юм.
Тулаан богино хугацаанд үргэлжилнэ гэсэн Вашингтоны эхний таамаглалыг үл харгалзан АНУ, Израилийн Ираны эсрэг дайн сунжирч, Исламын Бүгд Найрамдах улсын Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменеи амиа алдсанаар эхэлсэн цэргийн ажиллагаа олон сарын бүс нутгийн тогтворгүй байдал болон хувирч, Трампын ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаанд гадаад бодлогыг тодорхойлох гол өвүүдийн нэг болж байна.
Пезешкианы гол мессежүүдийн нэг нь Исламын Бүгд Найрамдах улс дайны дараах бүс нутгийн байр сууриа хэрхэн тодорхойлохыг зорьж байгааг харууллаа. Тэрээр Ираны хөрш орнуудад хандан, цаашдын аюулгүй байдлыг нь баталгаажуулах ёстой, эс бөгөөс бүс нутаг бүхэлдээ “аюултай нөхцөлд амьдрах” болно гэж мэдэгдэв.
“Иран бүс нутгийн аюулгүй байдлыг салшгүй зүйл хэмээн танилцуулж, дарамт болон мөргөлдөөн үргэлжилбэл бүс нутгийн хэмжээнд зардал, хохирол дагуулна гэх дохио өгсөн” гэж Лондон дахь "Chatham House" судалгааны хүрээлэнгийн Ойрхи Дорнод, Хойд Африкийн хөтөлбөрийн захирал Санам Вакил "CNN"-д хэлжээ.
Гэхдээ өөр нэг шинжээчийн үзэж буйгаар уг мессеж нь Иран бүс нутгийн бусад орнуудтай зэрэгцэн орших арга замыг олох шаардлагатай гэдгээ ойлгож байгааг мөн харуулж байна. Олон улсын хямралын бүлгийн ахлах шинжээч Хамидреза Азизи “Энэ нь эцсийн дүндээ Иран хөрш орнуудтайгаа энх тайвнаар зэрэгцэн орших зохицуулалтыг олох шаардлагатай гэдгээ ойлгож байгааг харуулж байна” гэж хэлэв.
Шинэ дипломат хүрээ
Пезешкиан НҮБ-д үг хэлэхээс нэг өдрийн өмнө Ираны Гадаад хэргийн сайд Аббас Арагчи Трампын энх тайвны асуудал хариуцсан төлөөлөгч Стив Уиткоффтой хоёр цагийн турш хэлэлцээ хийсэн. Энэ нь гурван сар гаруйн өмнө бүтэлгүйтсэн хэлэлцээр байгуулснаас хойш хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа сэргэж буй анхны шинж тэмдэг байв.
Пезешкианы мэдэгдлийн дараа АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Марко Рубио уг яриа хэлэлцээнээс ямар нэгэн томоохон ахиц гараагүй гэж мэдэгдсэн нь энэ оны эхээр боловсруулсан Харилцан ойлголцлын санамж бичиг (MoU) цаашид хэрэгжих боломжгүй болсныг илтгэв. Зургадугаар сард Иран, АНУ-ын хооронд цаашдын хэлэлцээг эхлүүлэхээр төлөвлөсөн боловч огт хэрэгжээгүй. Харин үүний оронд мөргөлдөөн дахин дэгдэж, дайн хэрхэн дуусах талаар бүс нутгийг улам тодорхойгүй байдалд оруулсан юм. Дотооддоо Пезешкиан болон Вашингтонтой дипломат харилцаа тогтоох чиглэлд ажилласан Ираны албан тушаалтнууд Трамптай байгуулсан аливаа хэлэлцээрийг бууж өгсөнтэй адилтган үздэг хатуу байр суурьтай өрсөлдөгч бүлгүүдийн шүүмжлэлтэй тулгарч байна.
Пезешкиан Нью-Йоркт болсон уулзалтад оролцсонтой холбоотойгоор мөн хатуу байр суурьтай бүлгүүдийн шүүмжлэлд өртжээ.
Пезешкиан болон Арагчи Ираны шаардлагыг дэлхий дахинд танилцуулж, бүс нутагт зэрэгцэн орших тухай мессеж хүргүүлж байх үед дотоодод нь аюулгүй байдлын албан тушаалтнууд Ираны хэлэлцээний тактикийн талаар илүү хатуу байр суурийг зарлав.
Ираны Дээд үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тэргүүн Мохсен Резаи Пезешкианы илтгэлтэй ойролцоо цагт цацагдсан төрийн хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа Исламын Бүгд Найрамдах улс АНУ-тай хэлэлцээ хийхдээ Вашингтон эхний алхмыг хийхийг шаардах шинэ хүрээг хэрэгжүүлнэ гэж мэдэгдэв.
“Энэхүү шинэ хүрээнд зөвхөн хэл яриа болон хэлэлцээ хийхийн төлөөх хэлэлцээний эрин үе дууссан. Ирээдүйн аливаа хэлэлцээ, эсвэл Ормузын хоолойг дахин нээх асуудал нь Вашингтон Ираны шаардлагуудыг урьдчилсан нөхцөл болгон бүрэн хэрэгжүүлэхээс шалтгаална” гэж Резаи ярилцлагадаа хэлжээ.
Түүний мэдэгдэл Вашингтонд хандсан агуулгаасаа гадна Нью-Йоркт хэлэлцээ хийж буй Ираны албан тушаалтнуудад эргэлзэж буй хатуу байр суурьтай бүлгүүдийг тайвшруулах зорилготой байсан байж ч магадгүй.
