АНУ Ираны Цөмийн энергийн байгууллагын тэргүүн Мохаммад Эсламиг энэ долоо хоногт Вена хот дахь Олон улсын атомын энергийн агентлаг (ОУАЭА)-ийн төв байранд болж буй жил тутмын Ерөнхий бага хуралд оролцохыг хориглолоо.
Ираны төрийн хэвлэлүүдийн мэдээлснээр, НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл “snapback” буюу өмнө нь цуцлагдсан хориг арга хэмжээг автоматаар сэргээх механизмтай холбоотой чөлөөлөлт олгохоос татгалзсаны дараа Австри Эсламид олгосон визээ цуцалжээ. Үүний улмаас Эслами болон түүнийг дагалдах төлөөлөгчид таван өдөр үргэлжлэх бага хуралд оролцох аяллаа цуцлахаас өөр аргагүй болсон байна.
Ираны Цөмийн энергийн байгууллагын тэргүүн нь Ираны цөмийн болон баллистик пуужингийн хөтөлбөртэй холбоотой албан тушаалтнуудад хамаарах НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн зорчих хоригт багтдаг. Энэхүү хоригийг 2015 оны өмнөх олон талт “snapback” тогтолцооны хүрээнд Европын гэрээнд оролцогч орнууд өнгөрсөн онд сэргээсэн юм. Уг тогтолцоо нь гишүүн орнуудаас жагсаалтад багтсан Ираны албан тушаалтнуудыг нутаг дэвсгэртээ нэвтрүүлэх болон дамжин өнгөрүүлэхийг хориглохыг шаарддаг.
Бага хурлын нээлтийн үеэр Ираны ОУАЭА-д суугаа Элчин сайд Реза Нажафигийн мэдэгдсэнээр, Эсламид олгосон виз анх зөвшөөрөгдсөн байжээ. Тэрбээр визийг цуцалсан нь Иран улс ОУАЭА-ийн гишүүн орны хувьд эдлэх эрхийг шууд зөрчсөн хэрэг гэж мэдэгдэв.
“Биднийг бүрэн бөгөөд үр дүнтэй оролцох боломжийг хааж байгаа нь ОУАЭА-ийн хурлуудад оролцохыг зохицуулдаг эрх зүйн тогтолцооны агуулга болон үзэл санааг зөрчиж байна” гэж Нажафи хэлжээ. Мөн Эсламид виз олгохоос татгалзсан Вена хотын шийдвэр нь зохион байгуулагч орны хүлээсэн үүргийг зөрчсөн гэж мэдэгдэв.
Ираны Гадаад хэргийн яамны хэвлэлийн төлөөлөгч Эсмаил Багаеи “АНУ Австрид дарамт шахалт үзүүлсний улмаас ийм шийдвэр гарсан” гэж буруутгав. Эслами 2021 онд Ираны Цөмийн энергийн байгууллагын тэргүүнээр томилогдсоноосоо хойш ОУАЭА-ийн Ерөнхий бага хуралд тогтмол оролцож, үг хэлж ирсэн юм.
Иран болон ОХУ уг явдлыг Ираны албан тушаалтнуудыг олон улсын хэмжээнд зорчих виз авах боломжийг хаах чиглэлтэй зохион байгуулалттай ажиллагааны нэг хэсэг гэж үзэж байна.
Ираны ОУАЭА-д суугаа Элчин сайд уг хурлын үеэр “Үүнийг цуцалсан явдал болон үүнийг зөвтгөх гэж дэвшүүлж буй хууль зүйн үндэслэл нь улс төрийн шийдвэр бөгөөд энэ байгууллагыг албан ёсоор улс төржүүлж байгааг илт харуулж байна” гэж мэдэгджээ.
Өнгөрсөн онд Франц, Герман, Их Британи буюу “Е3” орнууд Ираны цөмийн хөтөлбөртэй холбоотой JCPOA буюу Ираны цөмийн хэлэлцээрийн “snapback” механизмыг ажиллуулсан. Ингэснээр 2015 онд хэлэлцээр хэрэгжиж эхлэх үед НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 2231 дүгээр тогтоолоор түр түдгэлзүүлсэн байсан НҮБ-ын хориг арга хэмжээнүүдийг автоматаар сэргээх үйл явц эхэлсэн юм. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп гурван жилийн дараа уг хэлэлцээрээс гарсан.
“Snapback” хоригт зорчих хориг, НҮБ-ын ердийн зэвсгийн хориг, баллистик пуужингийн хөгжилтэй холбоотой үйл ажиллагаанд тавих хязгаарлалт, хөрөнгө царцаах арга хэмжээ болон цөмийн технологитой холбоотой үйлдвэрлэлийн хориг зэрэг багтдаг.
Иран болон түүний холбоотон ОХУ эдгээр сэргээсэн хориг арга хэмжээг хүлээн зөвшөөрдөггүй.
НҮБ-ын байгууллагуудыг хүлээн авагч улс болох Австри нь олон улсын бага хуралд оролцох хоригт орсон албан тушаалтнуудад зорчих хоригийн чөлөөлөлт хүсэх боломжтой. Австри эхлээд Ираны цөмийн асуудал хариуцсан тэргүүнд зориулан НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлөөс зорчих хоригийн чөлөөлөлт хүссэн боловч АНУ эсэргүүцсэн.
НҮБ-ын холбогдох хорооны хатуу мөрддөг “эсэргүүцэлгүй байх” журмын дагуу “Австри улс Ираны төлөөлөгчдийн нэг гишүүнийг нутаг дэвсгэртээ нэвтрүүлэхээс татгалзахаас өөр аргагүй болсон” гэж Австрийн ОУАЭА-д суугаа Элчин сайд Кристиан Эбнер бага хуралд мэдэгджээ.
АНУ-ын Элчин сайд Престон Уэллс Гриффит III “АНУ Нью-Йорк дахь НҮБ-ын түвшинд Эсламид чөлөөлөлт олгохыг эсэргүүцсэн тул хүсэлтийг зөвшөөрөөгүй” гэж тайлбарлав.
Тэрбээр “Эсламийн оролцоо нь Иранд ОУАЭА-ийн үйл ажиллагааг суртал ухуулгын талбар болгон ашиглах боломж олгохоос гадна бодит хамтын ажиллагаанаас зайлсхийх нөхцөл бүрдүүлж, Ираны цөмийн үүрэг амлалтыг шалгах үүрэгтэй байгууллагын нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлөх байсан” гэжээ.
Энэ нь Иран улс цөмийн хөтөлбөрийн хяналт шалгалтын асуудлаар ОУАЭА-тай зөрчилдөж буй нөхцөл байдалтай холбоотой юм.
Өнгөрсөн оны зургаадугаар сард болсон 12 хоногийн дайны үеэр АНУ болон Израил Ираны цөмийн байгууламжуудад цохилт өгсний дараа Техран ОУАЭА-ийн байцаагчдыг халдлагад өртсөн байгууламжуудад нэвтрүүлэхээс татгалзсаар ирсэн. Энэ нь Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээний хүрээнд хүлээсэн Ираны эрх зүйн үүргийг зөрчсөн үйлдэл гэж үзэж байна.
Харин Иран улс цөмийн зэвсэг бүтээх зорилго агуулаагүй бөгөөд цөмийн хөтөлбөр нь бүхэлдээ энхийн зориулалттай гэж мэдэгдсээр байгаа юм.
