Цар тахлын нөлөөгөөр эдийн засаг өлдөх шахаж байхад манай улсын Засгийн газар олон улсын арбитрын шүүхэд дуудагдах уу. Баримт өгүүлье.
Дорнод аймгийн Баяндун сумын нутагт орших Гурванбулагийн ураны ордын хайгуулын лицензийг эзэмшигч "Эмээлт майнз" компани нэгдүгээр сарын есөнд Нийслэлийн захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх дээр Цөмийн энергийн комисс, Ашигт малтмал, Газрын тосны газрыг хариуцагчаар татан 2020 оны нэгдүгээр сард нэхэмжлэл гаргасан.
Үүнд цөмийн Энергийн тухай хуульд заасан хугацаанд ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл олгоогүй тухай болон тусгай зөвшөөрлийн хугацааг сэргээлгэж өгөхийг даалгах тухай тусгаж өгсөн талаар Нийслэлийн захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх мэдээллээ. "Эмээлт майнз" компанийн толгой компани болох Хонгконгийн Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй “СNNC International” мэдэгдэл гаргаж, хайгуулын лицензийн хугацаа дуусахаас өмнө нэхэмжлэлээ гаргасан зэргийг харгалзан үзэж энэхүү хуулийн маргаанд нэлээд итгэлтэй байгаагаа дурдсан байна. Хэдий тийм боловч энэ маргааныг хэлэлцэх хугацааг хойшлуулах, эсвэл нэхэмжлэгчийн талд таатайгаар шийдэгдэхгүй бол Монгол дахь энэхүү хайгуулын төслийн үнэ цэний алдагдлыг 211.18 сая хонгконг доллараар тооцох юм байна.Энэ нь одоогийн зах зээлийн ханшаар 100 орчим тэрбум төгрөг болж байгаа аж.
“Эмээлт майнз” компани нь Монгол Улсын Засгийн газар 51 хувийг нь эзэмших нөхцөлтэйгөөр хамтарсан компани байгуулж, ураны ордын ашиглалтын лиценз авахаар 2012 оноос бэлтгэж эхэлжээ. Гэхдээ Монголын Засгийн газрын төлөөлөл солигдсон гэсэн шалтгаанаар энэ асуудал хойшилсоор ирснийг “СNNC International” компанийн мэдэгдэлд дурджээ. Хонгконгт бүртгэлтэй “СNNC International” буюу “China National Nuclear Corporation” нь 100 хувь цөмийн технологийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг, БНХАУ-ын цорын ганц Төрийн өмчит компани юм.
Гурванбулагийн ордын түүх хэзээнээс эхлэв
БНХАУ-ын төрийн өмчит компани Гурванбулагийн ордын нөөцийн тайланг 2011 онд төв хүдрийн биет дээр шинээр боловсруулж ТЭЗҮ-ийг 2015 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яамны Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлийн хуралдаанаар батлуулж байжээ.
Эмээлт майнз ХХК-иас дээрх ураны ордод ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл хүссэн өргөдлийг Цөмийн энергийн газарт 2011 онд гаргаж байсан боловч 2014 онд дээр газар татан буугдаж чиг үүрэг нь Ашигт малтмал, газрын тосны газарт шилжжээ. Ийнхүү шилжсэнээр уг өргөдлийг шийдвэрлээгүй бөгөөд ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг нь өнөөг хүртэл олгоогүй байгаа гэжээ. Ийнхүү тус компани Олон улсын арбитрын шүүхэд хандвал манай улсын Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрээс үл хамааран арбитрын шүүхэд дуудагдах, цаашлаад шүүхийн шийдвэр эсрэг гарсан тохиолдолд дээрх 100 орчим тэрбум төгрөгийн өр төлбөрт орж магадгүй байдал үүсээд байна.
Энэ байдалд үнэлгээ өгөхөөр УУХҮЯ-наас ажлын хэсгийг байгуулаад байгаа бөгөөд АМГТХЭГ болон Мон Атом ХХК-ийн төлөөлөл багтаад байна.
Арбитрын шүүхэд дуудагдвал яах вэ
Монгол Улс өнгөрсөн хугацаанд зургаан удаа Арбитрийн шүүхэд дуудагдсан тухай Хууль зүйн сайд асан Х.Тэмүүжин ярьж байжээ.
Хамгийн сүүлийн жишээ гэвэл, “Эрдэнэт үйлдвэр” болон “Хан ресурс” компанийн нэхэмжлэлүүдэд ялагдсан түүхтэй. Тухайлбал, манай улс “Хан ресурс” компаний лицензийг цуцалсан нь Засгийн газрыг шүүхэд өгөх шалтгаан болж. Ураны хайгуул олборлолтын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Канадын хөрөнгө оруулалттай “Хан Ресурс” компани лиценз цуцалсны нөхөн олговор нэхэмжилсэн юм. Тус компани Засгийн газраас үйл ажиллагаандаа ашигласан 200 сая ам.долларыг нөхөн гаргуулахаар нэхэмжилж, арбитрын шүүхэд манайх ялагдсан.
Энэ маргаан 2009 оноос хойш явсаар Монгол Улс 106 сая ам.долларын нөхөн төлбөр төлөхөөр болсон. 2016 оны эхээр тухайн үеийн Сангийн сайд Б.Болороор ахлуулсан Засгийн газрын ажлын хэсэг “Хан ресурс” компанитай тохиролцож, 106 сая ам.доллараас 46 саяыг нь хүчингүй болгож, үлдсэн 70 саяыг нь манай тал төлөхөөр болсон юм. Уг төлбөрийг 70 хоногт буюу өдөрт нэг сая ам.доллар төлж барагдуулсан билээ.
