АНУ–Израилийн Ираны эсрэг дайн хоёр сар шахам үргэлжилж байна. Бид энэ дайнд байнга хэрэглэгдэж буй нэршлүүдийг Al Jazeera-гийн сэтгүүлч Алма Милисик тайлбарлажээ.

Олон мянган хүний аминд хүрч, эрчим хүчний гол урсгалуудыг тасалдуулсан энэ хямралын төвд дэлхийн нефтийн нийлүүлэлтийн ойролцоогоор 20 хувь нь дамжин өнгөрдөг стратегийн чухал гарц болох Ормузын хоолой оршиж буй. Уг хоолойг Иран болон АНУ аль аль нь удаа дараа хязгаарлаж, хаана хэмээн заналхийлж байна.

Энэ дайны явцад хэвлэл мэдээлэлд давамгайлж буй олон үг, нэр томьёо нь түүх, шашин, улс төрийн гүн утга агуулжээ.

Hormuz (Ормуз)

Ормузын хоолой нь Иран, Оманы хооронд орших нарийн усан гарц бөгөөд Персийн буланг Арабын тэнгистэй холбодог. Энэ нь дэлхийн хамгийн өндөр стратегийн ач холбогдолтой тэнгисийн замуудын нэг юм. Дайн эхэлснээс хойш уг хоолойн нэвтрэх боломж ихээхэн хязгаарлагдаж, зарим үед хэсэгчлэн эсвэл бараг бүрэн хаагдах хэмжээнд хүрсэн.

“Ормуз” хэмээх нэрийн гарал үүсэл маргаантай байдаг ч хамгийн өргөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн тайлбар нь дундад перс хэлний “Ахура Мазда” буюу зороастрын шашны дээд бурхны нэртэй холбоотой гэж үздэг. Энэ нь “Мэргэн эзэн” гэсэн утгатай бөгөөд Сасанидын үе эсвэл түүнээс өмнөх хэлний хөгжлийн үе шаттай холбогдож магадгүй гэдэг.

Өөр хувилбар тайлбарууд ч бий. Тухайлбал, персийн “hur” (намаг, тогтонги ус) болон “mogh” (жүрж мод) гэсэн үгсийн нийлбэр байж болох, эсвэл грек хэлний “hormos” (булан, тохой) гэдэг үгтэй холбоотой байж болзошгүй гэж үздэг.

Түүхийн хувьд, дундад зууны үед оршин байсан Ормузын вант улс нь энэ бүсэд төвлөрсөн тэнгисийн хаант улс байсан бөгөөд нөлөө нь Бахрейн хүртэл баруун тийш тэлж байжээ.

Shahed (Шахед)

“Шахед” дронууд нь Ираны хямд өртөгтэй, удаан хугацаанд агаарт байж байгаад зорилтот байг устгах зориулалттай “камиказе” төрлийн нисгэгчгүй төхөөрөмжүүд юм. Эдгээр нь харьцангуй энгийн, бага технологийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд ашигладаг.

Иран энэ төрлийн дроныг дайны эхнээс Израил болон Персийн булангийн орнуудын эсрэг ашиглаж байна. Эдгээр дронууд ихэвчлэн нам өндрөөр нисэж, агаарын довтолгооноос хамгаалах системийг ачаалалд оруулах зорилгоор олноор нь зэрэг хөөргөдөг.

“Shahed” гэдэг нь араб гаралтай үг бөгөөд “гэрч” гэсэн утгатай. Перс хэлэнд мөн адил утгаар бүрэн хэрэглэгддэг.

Tomahawk (Томахок)

Анх “томахок” гэдэг үг нь Хойд Америкийн уугуул иргэдийн хэрэглэж байсан олон зориулалттай, нэг гараар барих сүхийг хэлдэг байжээ. Энэ сүхийг агнуур, мод боловсруулах, тулаанд ашиглагддаг байсан.

Онлайн Этимологийн толь бичигт дурдсанаар энэ үг нь Алгонкиан хэлний (ихэвчлэн Powhatan tamahaac гэж тэмдэглэдэг) “таслах хэрэгсэл” гэсэн утгатай үгнээс гаралтай.

Орчин үеийн цэргийн хэрэглээнд энэ нь АНУ-ын урт зайн, бүх цаг агаарын нөхцөлд ажиллах чадвартай далавчит пуужинг илэрхийлдэг болсон. Томахок хэмээн нэрлэгдсэн пуужин нь дэлхийн хамгийн нарийвчлалтай пуужингийн нэгт тооцогддог бөгөөд мянга гаруй милийн зайнаас бай онох чадвартай.

Хүний эрхийн байгууллагууд дайны эхэн үед Ираны Mинаб хот дахь сургуульд томахок пуужин тусч, ойролцоогоор 170 хүүхэд амиа алдсан байж болзошгүй гэж үзэж байна.

Minab (Минаб)

Mинаб хот нь “Шажаре Тайебе” (“Сайн мод”) нэртэй сургууль байрладаг газар бөгөөд үржил шимтэй газар нутаг, ногоон байгууламжаараа алдартай нутаг юм.

Ормузын хоолойн ойролцоо байрлах энэ хот нь цитрус жимс болон финик жимсээрээ алдартай.

“Минаб” нэрийн гарал тодорхойгүй боловч перс хэлний “цэнхэр ус” эсвэл “тунгалаг ус” гэсэн утгатай үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж үздэг.

Зарим эх сурвалжид энэ нэрийг “Мина цайз” (Qalʿa-ye Minā)-тай холбон тайлбарладаг бөгөөд “мина” нь “цэнхэр”, “шаазан” гэсэн утгатай байж болох ч энэ таамаг батлагдаагүй.

Bab al-Mandeb (Баб аль-Мандэб)

Баб аль-Мандэб нь Улаан тэнгисийг Аденийн булантай холбодог нарийн хоолой бөгөөд Йемен, Жибутийн хооронд оршдог.

Араб хэлнээс орчуулбал “Нулимсны хаалга” буюу “Гашуудлын гарц” гэсэн утгатай (“bab” – хаалга, “mandab” – гашуудалтай холбоотой).

Энэ нь Энэтхэгийн далайгаас Улаан тэнгис рүү орох цорын ганц өмнөд гарц бөгөөд Суэуийн сувагтай холбогдож, Ази–Европын худалдааг хөнгөвчлөх гол зам болдог.

Дайн эхэлснээс хойш Йемений баруун хойд хэсгийг хянадаг, Иранд ойр Хоутис бүлэг уг хоолойг хаах, саатуулах заналхийллийг удаа дараа гаргаж байна.

Epic Fury (Эпик Фьюри)

“Эпик Фьюри ажиллагаа” нь Вашингтоноос Тель-Авивтай хамтран Ираны эсрэг 2-р сарын 28-нд эхлүүлсэн цэргийн ажиллагааны код нэр бөгөөд Цагаан ордны албан мэдэгдлүүдэд байнга хэрэглэгдэж байна.

“Epic” нь эртний Грекийн “epos” (үг, өгүүлэмж, тууль) гэдэг үгнээс гаралтай бөгөөд “баатарлаг”, “агуу” гэсэн утга давхар агуулдаг. Харин “Fury” нь латин “furia” (уур хилэн, галзуурал) гэдэг үгнээс гаралтай. Ромын домогт “Furiae” нь гэм буруутнуудыг шийтгэдэг өшөө авагч бурхад байжээ. Хоёрыг нийлүүлбэл “баатарлаг уур хилэн” гэсэн утгатай болно.

Ayatollah (Аятолла)

“Аятолла” нь Шиа исламын өндөр зиндааны шашны цол юм. Энэ цолыг исламын хууль, теологи, шашны судлалд өндөр түвшинд хүрсэн лам нарт олгогддог.

Энэ нь араб хэлний “ayah” (тэмдэг, гайхамшиг) болон “Allah” (Бурхан) гэсэн үгсээс гаралтай бөгөөд “Бурханы тэмдэг” гэсэн утгатай.

Иранд энэ цол улс төр, шашны амьдралд чухал байр суурь эзэлдэг, ялангуяа Ираны хувьсгалаас хойш байр суурь нь улам нэмэгджээ.

Ираны дээд удирдагч Али Хаменей өнгөрсөн 2-р сарын 28-нд амиа алдсан бөгөөд түүний оронд хоёр дахь хүү Можтаба Хаменей залгамжилсан байна.

Kharg (Харг)

Харг арал нь Ираны нефтийн гол экспортын терминал бөгөөд стратегийн ач холбогдолтой тул “хориотой арал” гэж нэрлэгддэг.

Нэрийн гарал тодорхойгүй ч эртний иран хэлтэй холбоотой байж магадгүй гэж үздэг. Зарим тайлбарт “халуун газар” гэсэн утгатай байж болзошгүй гэдэг энэ таамаг хараахан батлагдаагүй.

Арал Иран–Иракийн дайны үеэр их хэмжээний бөмбөгдөлтөд өртсөн ч дараа нь сэргээн босгосон байдаг.

Гуравдугаар сард АНУ-ын томоохон агаарын ажиллагаа уг арал руу чиглэж, 90 гаруй цэргийн байг оновчтой устгасан ч эрчим хүчний байгууламжуудыг зориудаар тойрсон байна.

Kafir (Кафер)

“Кафер” гэдэг үг нь дайны үеэр АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Пит Хегсетийн гар дээрх араб шивээсийн улмаас олны анхааралд орсон.

Ихэвчлэн “үл итгэгч” гэж орчуулагддаг боловч шууд утга нь “үнэнийг нуун дарагдуулагч” гэсэн санааг агуулдаг аж.

Энэ нь араб хэлний k-f-r язгуураас гаралтай бөгөөд “нуух”, “далдлах” гэсэн утгатай “kafara” гэх үйл үгтэй холбоотой. Олон хэлбэрээрээ Коран сударт олонтаа дурдагддаг.

Khatam al-Anbiya (Хатам аль-Анбия)

Исламын хувьсгалт гвардын төв штабын нэр болох “Khatam al-Anbiya” нь “Зөнчдийн тамга” гэсэн утгатай.

“Khatam” нь “тамга”, “тамганы бөгж”, “al-anbiya” нь “зөнчид” гэсэн утгатай.

Тус байгууллагын хэвлэлийн төлөөлөгч Эбрахим Золфагари АНУ-ын ерөнхийлөгч Трампыг элэглэн, түүний “You’re fired!” гэсэн алдарт үгийг дуурайн хэлж байсан удаатай.

Энэ нэр томьёо нь Кораны “khatam an-nabiyyin” гэх хэллэгтэй холбоотой бөгөөд эш үзүүлэгч Зөнч Мухаммадыг “сүүлчийн зөнч” гэж тодорхойлдог.