Алс байсан охиноо эрүүл саруул ээж болгоход бэлтгэн ийнхүү хөтлөн яваа нь энэ аж. Үргэлжлүүлэн эгч элдвийг л ярьж байна. “Дөрвөн хүүхэд төрүүлж өсгөсөн ч охиноос бусад нь бүгд нэг, нэг хүүхэдтэй. Цагаан сараар орж ирэхээр хэцүү харагдах юм. Гэтэл дүүгийн охин долоон хүүхдээ дагуулаад ороод ирэхээр хэчнээн сайхан харагдана аа. Насны эцэст хэцүү шүү гээд байхад л дахиад хүүхэд төрүүлцгээхгүй юм. 70 шахаж яваа би одоо өөрөө жирэмслэлтэй нь биш дээ” хэмээгээд халаглав. Жилээс жилд хурдацтайгаар буурч буй Монгол Улсын төрөлтийн цаадах бодит төрх энэ мэт олон өнгөтэй.

Жилд 10, дөрвөн жилд 32 хувиар буурсан үзүүлэлт

Улсын хэмжээнд 2024 онд 57.3 мянган эх амаржсан нь өмнөх оноос 6.6 мянга буюу 10.3 хувиар буурсан. Жилийн дотор 10 хувиар гэдэг тийм ч сайн үзүүлэлт биш.

Төрөлтийн асуудалд төдийлөн ач холбогдолгүй байсан иргэд “Хүүхдэд ээлгүй энэ оронд яаж хүүхэд төрүүлэх вэ дээ” хэмээн дуу дуугаа аван халаглаж байна. Үндэсний статистикийн хорооноос энэ мэдээг танилцуулсан цагаас эхлэн уг сэдэв одоо ч “халуун” хэвээр байна.

"1990 оноос эхлэн хүмүүс нөхөн үржихүйн талаар өөр байр суурьтай болж, хүүхэдтэй болох асуудлыг хойш тавих болсон. Хэдийгээр улс төр, нийгэм, эдийн засгийн шилжилтийн хэцүү цаг үе хойно хоцорсон ч хүмүүсийн дунд эдийн засаг, нийгмийн тэгш бус байдал улам газар авсаар байгаа ба хүмүүсийн ирээдүйн талаарх итгэл найдвар тодорхойгүй байсаар байна. Залуу хүмүүс ажил төрөлтэй болохын тулд маш их өрсөлдөөнтэй тулгарч байгаа нь хүүхэдтэй болох асуудлыг хойшлуулахад нөлөөлж байна."

Шалтгаан нь

Төрөлтийн бууралт ганц Монгол Улсад ч тохиолдоогүй, дэлхийн улс орнуудын бүгдийнх нь шахуу зовлон. Гэр бүлүүд цөөн хүүхэдтэй болохыг эрмэлздэг болсон, эмэгтэйчүүдийн боловсрол өндөр болсон, хожуу төрөлт нэмэгдсэн, хэрэглээний зардал өссөн, хүүхдийн өсөж бойжих эрүүл, аюулгүй орчин бүрдээгүй зэрэг олон шалтгаанаар төрөлт буурч буй. Улс орон бүрт өөр, өөр. Харин Монгол Улсад төрөлт буурч буй хамгийн гол шалтгаан нь төрөх насны эмэгтэйчүүдийн тоо буурсантай холбоотой аж.

Тодотговол, 1991-2005 онд төрөлт огцом буурсан жилүүдэд төрсөн эмэгтэйчүүд одоо ид төрөх насны буюу 20-34 насны эмэгтэйчүүд болоод буй.

Үүнийг дэлгэрэнгүй харуулахын тулд 1991 2006 оны төрөлтийн статистикийг харуулъя. Төрөлт эдгээр жилүүдэд хэрхэн буурсныг доорх статистикаас харах боломжтой.

"Төрөлт буурлаа гэж байгаа нь учир шалтгаантай ба хамгийн гол шалтгаан нь төрөлтийн насны эмэгтэйчүүдийн тоо буурсан. 2007 оны “Алтан гахай” жилтнүүд хоёр жилийн дараа 20 хүрч төрөх насны эмэгтэйчүүдийн тоо эрс нэмэгдэж эхэлнэ."

"1990-2005 оны бага төрөлтийн үеийн эмэгтэйчүүд 20-35 настай байна. Эмэгтэйчүүдийн гол төрөх нас нь 20-35. Төрөх насны эмэгтэйчүүдийн тоо бага байгаа учраас төрөлт буурч байна. Энэ бол нэгдүгээр шалтгаан. Хоёрдугаарт, төрөлтийн коэффицент буюу нэг эмэгтэй хүний амьдралынхаа хугацаанд төрүүлэх хүүхдийн тоо буурсан. Энэ хоёр гол шалтгааны улмаас төрөлтийн тоо буурсан. Саяхан хийсэн судалгаагаар нийт хүн амын дотор эмэгтэйчүүдийн хувь багассанаас бус эмэгтэй хүн насан туршдаа төрөх тоогоо бууруулсан нь илүү нөлөөтэй байна гэсэн үр дүн гарсан байсан."

Төсөөлснөөс хурдацтай бууралт

Төрөлтийн нийлбэр коэффициент (ТНК) нь 15-49 насны нөхөн үржихүйн насны нэг эмэгтэйн амьдралынхаа хугацаанд төрүүлж буй нийт хүүхдийн тоог илэрхийлдэг статистик үзүүлэлт юм. Энэ үзүүлэлт Монгол Улсад 1980 онд 6.4 байсан бол 1991 оноос огцом буурч 4.0, 2003-2005 онд хамгийн бага 2.0 болсон. Улмаар 2014 он хүртэл аажмаар өсөж 3.1 хүрсэн ч 2023 оны байдлаар 2.7 болж буурсан байна.

Хүн амын шинэчилсэн хэтийн тооцоог 2020 онд гаргасан бөгөөд 2025 он хүртэлх тооцооллыг гаргасан. Ингэхдээ төрөлтийн нийлбэр коэффициентыг аажим, дундаж, хурдан бууралттай хэмээн төсөөлөн гаргасан. Хурдан бууралттай буюу хамгийн муу төлвөөр 2021-2025 онд ТНК 2.82 гэж үнэлсэн бол 2025 он хүрээгүй байхад буюу 2023 оны дүнгээр ТНК 2.7 болж буурчээ. 2024 оны ТНК хараахан гараагүй ч өмнөх жилээс төрөлт 10 хувиар буурсан гэдгийг дээр өгүүлсэн. Ийнхүү урьдчилан гарсан төлвөөс хурдтай багасаж байна.

2050 оноос өмнө ажиллах хүчингүй болох уу

Хөдөлмөрийн насанд шилжиж байгаа хүний тоо 2020 онд 43721 байсан бол хөдөлмөрийн наснаас гарч байгаа хүний тоо 27837 болж, эдгээрийн зөрүү 15884 хүн байна гэж Хүн амын шинэчилсэн хэтийн тооцоонд дурдсан. Хөдөлмөрийн насанд орох хүн ам нийт хүн амд эзлэх хувь 2020 онд 1.36 байсан бол 2030 онд хамгийн их буюу 2.07-т хүрч 2050 онд 1.53 хувь болж буурах тооцоо гарсан билээ. Гэтэл төрөлт ийнхүү буурсаар байвал 2050 оныг хүргэж чадалгүй ажиллах хүчний хомсдолд орох нь.

"Сүүлийн дөрвөн жилийн туршид Монгол Улсад төрөлтийн тоо хурдтай буурч байна. 2020 онд 76.3 мянган хүүхэд төрсөн бол 2024 оны байдлаар 32 хувиар буурч 57.8 мянган хүүхэд төржээ. Үүнээс үзвэл, 2025 -2032 онуудад ЕБС-ийн ачаалал өндөр хэвээр байх болно. 2030-2031 оноос хойш ЕБС-ийн нэгдүгээр ангид элсэгчдийн тоо буурч эхлэх төлөвтэй. Сөрөг үр дагавар нь 2040 оноос хойш манай улсын хөдөлмөрийн зах зээлд ажиллах хүчний хомсдол үүсэх өндөр магадлалтай болж байна."

Тэтгэврийн насны хүн амын тоо 2020 онд 317.6 мянга орчим байсан бол 2050 онд гурав дахин өсөхөөр тооцоо гарсан бөгөөд 30 жилийн дараа манай улсын хүн амын 19.42 хувь нь тэтгэврийн насныхан болсон байхаар тооцоо гарч байгаа. Энэ нь тэтгэвэр, өндөр настны нийгмийн халамжийн үйлчилгээний ачааллыг зохицуулах бодлогын арга хэмжээ зайлшгүй авах ёстойг сануулж байна.

"Дэлхийн банкны 2020 оны судалгаагаар, дэлхийн хэмжээнд нэг эмэгтэйд 2.3 төрөлт ногдож байна."

Бусад улсыг харвал, Казахстан 3.1 АНУ 1.6 ОХУ 1.5 Япон 1.3 БНХАУ 1.3 БНСУ 0.8 байна.

"Дэлхийн олон орны хүн амын хөгжлийн хандлагаас үзвэл, эмэгтэйчүүдийн боловсролын түвшин дээшилж, нийгмийн амьдралд тэдний идэвхтэй оролцоо нэмэгдэхийн хэрээр хүүхэд төрүүлэх нь эрс буурдаг. Төрөлт дэлхийн хэмжээнд одоо байгаа түвшнээсээ дээшлэхгүй бол 30 хүрэхгүй жилийн дараа Европ, Хойд Америкийн 4 хүн тутмын нэг нь 65 болон түүнээс дээш настай байх төлвийг судлаачид танилцуулсан. Нөгөө талаас дэлхий даяар төрөлт хэт багассан нь хүн амын насжилт нэмэгдэх үндсэн шалтгаан болж байгаа. Үүний сөрөг үр дүн бол залуу үеийнхэн их хэмжээгээр буурч тэр хэрээр хөдөлмөрийн насныхан цөөрч ажиллах хүчний хомсдолд орох эрсдэлтэй."

Ээжүүдийн өөдрөг төсөөллийг “ээлтэй” бодлого бодит болгоно

Эцэст нь дуулгахад, өөдрөг мэдээ байна. Эмэгтэйчүүд зохимжит хүүхдийн тоодунждаар 3-4 хүүхэд гэж үзэж байна. Энэ нь бодит төрөлтийн түвшнээс өндөр байна. Улс эх орон маань төрөлтийг дэмжих, хүн амаа өсгөх оновчтой бодлого хэрэгжүүлж чадвал манай улсын төрөлт “хэт бага” түвшинд хүрэхгүй боломж байна.

МУИС, ШУС-ийн дэд профессор Б.Энхцэцэг “Монгол Улсын хүн амын төрөлтийн өөрчлөлтийн шинжилгээ” ндээ “Төрөлтийн хэт доогуур түвшинд хүрсэн орнуудын туршлагаас харахад “хэт оройтоогүй” байхад арга хэмжээ авах нь үр дүнтэй байдаг. Эцэст нь дүгнэхэд, хэрэв Монгол Улс ирээдүйд хүн амаа өсгөх эсвэл хүн амын өсөлтийг тогтвортой байлгах хүсэлтэй бол хүн амын төрөлтийн өнгөрсөн үеийн хандлага, бусад улс орны туршлага, хүн амын зүйн шилжилтийн онол зэргийг харгалзан бодит зорилт бүхий бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Гэхдээ эмэгтэйчүүдийн нөхөн үржихүйн эрх, хосуудын хэдэн хүүхэдтэй болохоо шийдэх хүсэл зэргийг бодолцсон эх, хүүхдийн эрүүл мэнд,сайн сайхан байдлыг дээдэлсэн байх ёстой” хэмээн өгүүлжээ.