"Нийгмийн сүлжээн дахь ялгаварлан гадуурхалт" сэдвийн хүрээнд салбарын төлөөллүүдтэй ярилцлаа.

-Нийгмийн сүлжээнд улс төрч эмэгтэйчүүд ялгаварлан гадуурхалтад өртөх тохиолдол бий юу. Тухайлбал, сошиал дайралт нь эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрхэд халдах тохиолдол байдаг уу гэх асуудлаар яриагаа эхэлье?

Нийгмийн сүлжээнд хэвшмэл ойлголт нь дээр суурилсан ялгаварлан гадуурхалдуут маш их байна. Тэр дундаа эмэгтэй улс төрч дээр уг асуудал маш ихээр тулгамддаг. Саяхан яг энэ агуулгаар Г.Ууганцэцэг судлаач судалгааны ажил хийсэн байсан. Тус судалгааг бүтэн нэг жилийн хугацаанд хийсэн бөгөөд сошиал дайралтад эмэгтэй гишүүд хэр их өртөж байгаа талаар авч үзсэн байгаа юм.  Судалгааг  мэдээллийн сайтуудын цахим хуудаст бичигдсэн сэтгэгдэл хэсэг дээр анализ хийж, судалж үзсэн байгаа юм. Тэгэхэд иргэдийн дунд хэвшмэл ойлголтоос үүдэж нийгмийн сүлжээнд эмэгтэй улс төрчдийг доромжлох, ялгаварлах асуудлууд их байдаг гэсэн үр дүн гарсан. Улс төрчийг шүүмжилж буй шүүмжийг нийгэмд байж болно гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч тухайн хүний ур чадвар юу хийсэнтэй нь холбоотой бус хэвшмэл ойлголтоор эмэгтэй гишүүдийг нийгэм, улс төрөөс ангид авч үзэж байгаа нь тулгамдсан асуудал болж байна. Үүнийг иргэд хэвийн зүйл гэж бодно цаашид даамжирвал олон сөрөг үр дагавар бий болно.

-Тэгвэл энэхүү гадуурхалт нь сонгогчдын боловсролтой холбоотой байна гэж үзэж болох уу?

Нэг талаараа сонгогчдын боловсролын асуудалтай холбогдоно. Учир нь сонгогчид улс төр, эдийн засаг, соёлын амьдралд хүйсийн тэгш эрхтэй байх тал дээр цензуртэй хандах нь үүнтэй холбоотой асуудал юм. Мөн нийгмийн сүлжээнд гарч буй ташаа мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийж, ялгаж, салгаж хүлээж авдаг байх нь сонгогчдын боловсролтой шууд утгаараа хамааралтай. Бид уг асуудлаар НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөрийн төслийн хүрээнд 22 байршилд оролцон, төлөөлөх сонгогчийн өдөрлөгийг зохион байгуулсан. Энэ өдөрлөгийн үндсэн сэдэв нь эмэгтэйчүүдэд тулгамдаж буй жендерийн хэвшмэл ойлголтыг сонгогчдод таниулах зорилготой байсан. Ер нь олон удаагийн зохион байгуулсан кампанид ажлаас харахад сонгогчдын хандлага тодорхой хэмжээнд өөрчлөгдөж байгаа. Тухайлбал, шийдвэр гаргах түвшний эмэгтэйчүүдийн нөхцөл байдалтай холбоотой ташаа ойлголтыг залруулж хүлээн авах, таньж мэдэх нь залуу сонгогчдын хувьд харьцангуй нааштай хандлагатай байгаа гэдэг нь харагдсан. Харин дундаас дээш ахмад эрэгтэй сонгогчдын хувьд жендерийн хэвшмэл ойлголтын талаарх мэдлэг, хандлага нь бусад насны бүлгүүдтэй харьцуулаад харьцангуй доогуур байсан.

-Эмэгтэй улс төрчид ирдэг сөрөг үзэгдлүүд ямар хандлагаар бий болдог гэж та харсан бэ?

Тойрогт өрсөлдөхөд гэр бүл хамаатан садан гээд бүх асуудлыг нь нийтээрээ шүүж аль болох асуудалд оруулах гээд байдаг нь ажиглагддаг. Тийм учраас миний хувьд гэр бүлээ аль болох сошиалд харуулахгүй байхыг хичээдэг. Түүнчлэн, сошиал дайралтад санамсаргүй байдлаар өртөх явдал бий. Эмэгтэй улс төрчдийн хувьд тухайн хүний гаргаж байгаа бодлого шийдвэр, оюун ухаан гэдэг агуулгаас илүүтэй гадаад үзэмж рүү чиглэж шүүмжлэлүүд ирдэг. Энэ нь тэдэнд хүндрэл учруулдаг. Эрэгтэй, эмэгтэй улс төрчдөд тавигдаж байгаа шаардлага нь эмэгтэйчүүдэд ээ илүү биш адил тэгш байх ёстой. Жендерийн хэвшмэл ойлголт нь зөвхөн манайд ч биш дэлхий нийтэд тулгамдсан асуудал болоод буй. Энэ ч хүрээнд тогтвортой хөгжлийн тавдугаар зорилт тэр чигтээ жендерийн тэгш байдлыг бий болгох тал дээр анхаарлаа хандуулж байгаа. Тийм учраас манай улсад ч энэ асуудлыг голчилж авч үзэх нь чухал.

-Хэрэв таны гэр бүлийн гишүүн тань шийдвэр гаргах түвшинд ажиллана гэвэл та дэмжих үү?

Миний хувьд жендерийн тал дээр ач холбогдол өгч аль нэг нь заавал ийм байх ёстой гэж үздэггүй. Улс төрд аль нэг гэр бүлийн гишүүн нь оролцоотой байх боломжтой. Гэхдээ миний гол хардаг зүйл нь улс төрд орох гэж байгаа хүн өөрөө маш сайн бэлтгэгдсэн байх ёстой. Сэтгэл хөөрлөөр улс төрд орох ямар ч боломжгүй. Эхлээд өөрөө бэлэн болсон байх ёстой гэж боддог. Хэрэв бэлэн болсон бол гэр бүлийн байдал нь тогтвортой, санаа зовох зүйлгүй болсны дараа улс төр, нийгмийн оролцоонд илүү их цар хүрээтэйгээр ажиллах боломжтой байх. Манай гэр бүлийн хувьд одоогоор хоёр жоохон хүүхэдтэй учир яг тийм шийдвэрт хүрэх боломжгүй байх. Хэрэв яг үнэхээр оролцоно гэвэл миний зүгээс дэмжинэ. Гэхдээ цаг хугацаа нь арай болоогүй байна гэсэн байр суурийг тавьж үзэх байх.

-Тэгвэл яг энэ асуудал эмэгтэйчүүдэд ирвэл та бүхэн яаж хүлээж авах вэ. Мөн эрэгтэй хүн хүүхдээ эхнэртээ үлдээгээд улс төрд орж болж байна. Харин эмэгтэй хүн оролцох боломжгүй байгаа дээр байр сууриа илэрхийлбэл?

Нийгэмд эмэгтэй хүн улс төрд орох шийдвэр гаргахдаа зөвхөн өөрийн хүсэл зоригоос гадна гэр бүлийн зөвшөөрөл, олон нийтийн хандлагыг давж чадах уу гэдэгт асуудал тулгардаг. Мөн эдийн засаг, мөнгөний хувьд ч асуудалтай. Учир нь сонгуульд өрсөлдөхөд маш их хөрөнгө, мөнгө хэрэг болж байна. Түүнчлэн, эмэгтэй хүн улс төрд ороход хүүхэд, гэр бүлийн байдал, сэтгэлзүйн дайралтууд ирэхэд давж гарах чадвар гэх мэт олон шалгуурууд бий болно. Энэ хүндрэлүүд нь магадгүй өнөөдөр эрчүүдэд таатай улс төрийн тулаан, дүрмээр хууль эрх зүйн нөхцөл бүрдсэн байгаатай холбоотой юм. Хэрэв нийгмийн нэг хэсэг нь болсон эмэгтэйчүүдэд зориулсан тоглоомын дүрэм үйлчилж эхэлбэл хол байгаа шат дамжлагууд нь багсана.

Миний зүгээс хоёр хүүхэдтэй байх нь тэр дундаа бага насны хүүхэдтэй гэдэг нь эмэгтэйчүүд улс төрд орох эсэхийг шийдэх шалтгаан болохгүй гэж харж байна. Дээр нь улс төрд бэлэн байна гэдэг ойлголтыг юугаар хэмжиж байна вэ гэдэг чухал асуудал. Мөн үүнийг нь хэн тогтоож байгаа эсэх нь тодорхойгүй байна. Үндсэн хуульд хүн бүр сонгох сонгогдох эрхтэй. Тэгвэл энэ эрхийн дагуу эмэгтэйчүүд улс төрд ороход хүйсийн асуудал, бага насны хүүхэдтэй байх, улс төрд бэлтгэгдсэн эсэх нь асуудал болно гэж үзвэл жендерийн хэвшмэл ойлголт, ялгаварлан гадуурхалт байсаар байна гэж гэж үзнэ.

-Улс төрч гэх замыг эмэгтэй хүн сонговол ямар нэгэн дайралтад өртдөг гэж ярьж байна. Тэгвэл энэ дайралтыг тойрч гарах боломж бий юу?

Эмэгтэй гишүүдийг өмссөн хувцас, идсэн ууснаар нь хүмүүс бичиж байна уу гэхээс биш яг бодлогын түвшинд нь бичиж шүүмжилж байгаа нь хомс байна. Тухайн хүн өнөөдөр цэвэр, цэмцгэр, зөв байх юм бол сайн улс төрч үү гэдэг нөгөө талдаа асуудал. Ер нь нийгмийн сүлжээн дээр ирж буй жижиг дайралтыг хүндээр хүлээж авах шаардлагагүй байх. Маргарет тэтчерийн нэгэн алдартай хэлсэн үг байдаг. Тэрээр” Аливаа зүйлийг сайнаар илтгэх танилцуулахыг хүсвэл эрэгтэй хүнээр хийлгэ. Харин аливаа зүйлийг сайн гүйцэтгэлтэй, чанартай хийлгэе гэвэл эмэгтэй хүнээр хийлгэ” гэж хэлж байсан юм. Энэ нь эмэгтэй хүн өндөр, сайн гүйцэтгэлтэй юмыг хийдэг гэж хэлж байгаач нөгөө талдаа илтгэх, танилцуулахдаа муу гэдгийг хэлээд байгаа юм. Энэхүү ойлголт нь өнөөг хүртэл хэвээр байна. Эмэгтэй хүн гоё сайхан илтгэж, ярьж чаддаггүй гэдэг нь үнэн. Гэвч бид сайн гүйцэтгэлтэй ур чадвартай хүмүүс юм.

Өнөөдөр бидний яриад байгаа асуудал бол эмэгтэй хүнийг эрх мэдэлд хүргэх асуудал биш. Харин эрх тэгш оролцооны тухай юм. Адилхан оролцоотой байхгүй бол шийдвэр өнөөдөр харилцан адилгүй гараад байна. Магадгүй 30 жилийн хугацаанд эрэгтэй улс төрчид давамгайлснаар өнөөдрийн нийгэм ийм асуудалтай тулгарсан байж болно.

Улс төрчид олны анхаарлын төвд байдаг. Ийм ч учраас ямар нэгэн байдлаар шүүмжлэл ирэх нь ойлгомжтой. Үүнийгээ ч улс төрчид хүлээн зөвшөөрдөг. Гэхдээ эмэгтэй байх нь ялгаварлан гадуурхагдах шалтгаан биш гэдгийг л олон нийт бодож, ойлгох хэрэгтэй байгаа юм. Яагаад гэхлээр нийгмийн цахим сүлжээнд эмэгтэй гэдгээсээ болж дайралтад өртөх явдал их байна. Мөн гоо үзэмж, өмсөх хувцас, гадаад үзэмжээр нь гадуурхагдаж буй нь шударга бус.

Нэр дэвших, улс төрийн тавцанд гарахад эмэгтэй гишүүдийг ялгаварлан гадуурхаж байгаа нь үе хооронд буюу насны хувьд өөр, өөр байна уу гэж би харж байгаа. Учир нь орчин үеийн залуус хүйсээр нь хэн нэгнийг гадуурхах нь одоо харьцангуй бага болсон юм шиг ажиглагдсан. Харин илүү нийгэмд танигдсан, боловсролыг нь илүүд үздэг болсон гэж харж байгаа. Иймээс сонгогчдын боловсрол чухал байх.

Бодит байдал дээр мэдлэг, мэдээлэлтэй нь нийгэмд илүү танигдахаас илүүтэй лайв хийдэг, дуулиан, шуугиан тарьдаг хүмүүс нь танигдаад байгаад асуудал байна. Магадгүй өнөөдөр зарим улс төрчид бусдад илүүтэй танигдахын тулд өөрсдөө дуулиан тарьдаг байх боломжтой. Иймд бусдад танигдахаас илүүтэй тухайн улс төрч зөв шийдвэр гаргаж байна уу гэдэгт  бид анхаарлаа хандуулах ёстой.

-Сонгогчдын боловсрол сул байгаа нэг шалтгаан нь өнөөдрийн бидний ярьж буй нийгмийн сүлжээн дэх ялгаварлан гадуурхалт нөлөөлж байна гэж харлаа. Мөн үе хоорондын ялгаа буюу насны ангилал үүнд хамааралтай байна гэж үзэж болох?

Ууганцэцэг судлаачийн хийсэн мониторингийн үр дүнг харахад насны хүрээ гэхээс илүүтэй тодорхой бүлэг буюу бидний хэлдгээр троллууд илүү их сөрөг хандлагатай сэтгэгдэл үлдээж байгаа  үр дүн гарсан байсан. Троллуудыг харахад нэг сөрөг сэтгэгдэл бичсэн агуулгын доор дагаад бүгд сөрөг сэтгэгдэл үлдээх тохиолдол ажиглагдсан. Гэхдээ мөн түрүүн миний хэлснээр троллуудыг ашиглаж олонхын хандлагад нөлөөлөх тохиолдол байна. Бас тэдний нөлөөлөлд ч өртөлгүй ялгаж, дүгнэж чаддаг хэсэг бүлэг байна.

Эмэгтэй гишүүдийг бодлого шийдвэр гаргахгүй байна гэж олон нийт шүүмжилдэг. Гэхдээ шийдвэрийг дан ганц эмэгтэй гишүүд гаргах боломжгүй . Хамтаараа шийдвэрт хүрдэг. Гэтэл улс төрд эрэгтэй улс төрч их байгаа учир шийдвэр тэгш бус гараад байгаа юм. Иймд жендерийн тэнцвэртэй улс төр байх ёстой гэж үзэж байгаа. Мөн түүнчлэн жендерийн квот байх ёстой шалтгаан нь нийгэмд адил тэгш боломж олгох ёстой учир квотоор дэмжих олон улсын туршлага бий. Ийм учраас эмэгтэйчүүдийг дэмжихийн тулд улс төрийн томоохон гурван шийдвэрийг гаргасан. Үүнд нэгдүгээрт Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг хийсэн. Улмаар тогтолцоогоо өөрчиллөө. Зөвхөн тойрогт явдаг системээс гадна улс төрийн намууд жагсаалтаар УИХ-ын гишүүдийг сонгох болсон. Тухайлбал 78 тойргоос 48 нь жагсаалтаар байна. Ингэхдээ 24 нь эмэгтэй бөгөөд жагсаалтын сүүлээр жагсах бус эрэгтэй, эмэгтэй гэсэн дарааллаар сонгогдоно. Ингэхдээ нийт нэр дэвшигчдийн  хамгийн багадаа 30 хувь нь ирэх жилд буюу 2024 онд эмэгтэйчүүд сонгогдоно. Харин дараа нь 40 хувь байна гэдгийг хуульчилж өгсөн. Түүнчлэн, гарч байгаа бодлого шийдвэрүүдэд эмэгтэйчүүд оролцохгүй байгаа учир зарим бодлого орхигдож байна гэдэг нь хэвшмэл ойлголт. Учир нь сэдвийг эмэгтэй, эрэгтэй гэж хувааж, ангилах боломжгүй . Харин бүх гишүүдийн оролцох ёстой асуудал гэж харах ёстой байгаа юм.

-Жендерийн хэвшмэл ойлголтоос үүдсэн ялгаварлан гадуурхалтыг бид яаж бууруулах вэ. Сонгогчийн боловсролыг дээшлүүлэх тал дээр ямар алхам хийх ёстой гэж үзэж байна?

Миний хувьд энэ асуудал дээр илүү өргөн хүрээний бодлого хэрэгтэй гэдэг талаас нь харж байна. Цаашид сонгогчдын боловсролын хөтөлбөрүүдтэй болох хэрэгтэй. Энэ хүрээнд албан ёсны сургалтыг стандарт хөтөлбөрт оруулмаар байна. Их сургууль, ЕБС-ын хичээлд цогц байдлаар оруулах хэрэгтэй байгаа юм. Ингэж байж жендерийн хэвшмэл ойлголтыг засаж, залруулж болно.

Хэнийг ч ялгаварлан гадуурхаж болохгүй. Энэ дээр бүх нийтийн боловсролын асуудал чухал. Өнөөдөр нэгэнт нөхцөл байдал ийм байгаа юм чинь аливаа сошиал дайралтыг улс төрчдийн хувьд хүндээр хүлээж авах хэрэггүй.

Жендерийн хувьд бага ангиас нь аав, ээж гэж юу юм, ямар үүрэгтэй юм гэж үзэхээс илүүтэй хүн гэдэг ямар ёс зүйтэй байгаа талаас нь таниулж, мэдүүлэх тал дээр боловсролыг бий болгох ёстой гэж харж байна.