Драмын театр хөдөлгөөнд оржээ. Тайзны ажилчид завгүй гүйлдэж, жүжигчдийн өрөөний үүд онголзон, уран бүтээлийн хэсэгт дуу шуугиан оржээ. “Ковид-19” цар тахлын улмаас хагас жил илүү хөшгөө хаасан Эрдмийн театрын тайзнаа “Анна Каренина” жүжиг нээлтээ хийхэд гурав хүрэхгүй цаг үлдээд байгаа нь энэ. Харин Ерөнхий найруулагчийн өрөө нам жим байв. Найруулагч Н.Наранбаатартай найруулагчийн үүднээс биш багш хүнийх нь хувиар хугас цаг ярилцлаа.

Эрүүл бус нийгэм биднийг дайрагдахгүй бол хөөж очоод няцлах болно. Энэ бол миний эмзэглэл

-Энэ жилийн УДЭТ-ын гол төсөл болох “Анна Каренина” жүжиг хөшгөө нээж байна. Мэдээж хэрэг найруулагчийн хувиар зохиол дээр нь идэвхтэй оролцсон. Шинэ жүжиг дээр хэрхэн ажилласан тухайгаа урьдаар яриач?

-Чи хэлчихлээ л дээ. Ямар ч жүжгийн зохиол дээр найруулагч угаасаа л түлхүү оролцдог л доо. Зохиол хоёр янз байна. Нэг нь анхнаасаа жүжгийн зохиолн стандартаар бичигдээд, нэрлэгдчихсэн. Тийм зохиол дээр ч гэсэн найруулагч ажилладаг. Наад зах нь хасалт, таналт хийх, өөрийн хэлэх гэсэн санаа руу зохиолыг хэвийлгэх гэх мэтээр зохиол дээр ажиллахаас бүх зүйл эхэлнэ. Гэхдээ тухайн зохиолчийн хэв маягаас гажихгүйгээр шийдэлдээ ойртуулдаг жишээ олон. Нөгөө талаас, өгүүллэг, тууж, романаас сэдэвлэн жүжгийн зохиол бүтээдэг аргачлал байна. Хоёр тууж, хоёр романыг ч хольж хийсэн тохиолдол байдаг. Тухайн найруулагчийн санаа тэнд хэрхэн оршиж, хэрхэн амилахаас шалтгаалаад зохиол дээр хязгааргүй олон янзаар ажиллаж болно л доо. Хүсэх юм бол нэг шүлэг, нэг найруулгын агуулга, санаагаар ч жүжиг хийж болно. Болохгүй зүйл ерөөс байхгүй. Энэ бол найруулагчийн ур чадвараас шалтгаалах асуудал.

“Анна Каренина” жүжгийн зохиолыг мэдээж хэрэг романаас сэдэвлэж бичсэн. Орчуулагч Норовын Пүрэвдавга ах жүжгийн зохиолын хэлбэрт оруулсан. Тэгэхдээ монгол орчуулгаас нь биш эх орос хэлнээс нь жүжгийн зохиолд буулгахаар тохиролцсон. Буулгах нэг хэрэг, жүжгийн зохиолын хэлбэрт оруулна гэдэг чухал. Бид дийлэнхдээ үүн дээр алдаа гаргадаг. СУИС-ийн төгсөгчдийн хувьд оюутан байхаасаа л энэ ажлыг аль чадахаараа хийгээд сурчихсан байдаг. СУИС-ийн Театр урлагийн сургуулийн жүжиглэхүйн ухааны хөтөлбөрийн хоёрдугаар курсээс “Өгүүллэгэн дээр ажиллах ажиллагаа” гэсэн тусгай хичээл ордог. Сонгож авсан өгүүллэгээ жүжгийн зохиолын хэлбэрт оруулж, инсценировка болгоод түүн дээрээ ажиллана. Эндээс л жүжгийн зохиолын үндсэн сэдэв, үйл явдал, харилцан яриа, хэлэх гэсэн санаа, дүр болон дүрийн зан чанар, зан чанарын онцлог араншин гэх мэт зүйлс дээр нарийн ялгамжтай, дэс дараатай ажиллаж, зохиолоосоо ургуулан гаргаж сурдаг. Ингэхдээ Аристотелийн онолыг барина. Эхлэл, өрнөл, оргил цэг, тайлал, төгсгөлөө олж хувиарлаад, түүн дээрээ жүжигчний ажиллагаагаа тусгаж харах хэрэгтэй болно. Энэ үндсэн форматыг оюутан байхаасаа хийж сурч, зохиолтой ажиллаж сургахад анхаардаг нь СУИС-ийн сургалтын онцлог.  Зохиолчийн эмзэглэлийг тодорхойлж, мэдэрч байж жүжгийн зохиолыг бичнэ.

-Тэгэхээр таны эмзэглэл юу байв?

Ер нь зохиолтой ноцолдох ухагдахуун найруулагч хүнд нэлээн гүнзгий суусан байдаг. Гол баримтлах зүйл нь юу вэ гэхээр “Эмзэглэл”  юм. Энэ нь найруулагчийн өөрийн эмзэглэлтэй огтлолцсоны үрээр зохиол сонгогдож байгаа. Тэр хоёр шугамаа тэнцүүхэн барих хэрэгтэй л дээ. Ингээд ажил эхэлнэ дээ. Ингэхдээ энэ санаагаа жүжгийн зохиолын инсценировка дээрээ сайн гаргаж өгнө. Жишээ нь, энэ зохиолын онцлог нь гэвэл, хоёр Аннагийн дүр гарч байгаа. Аннагийн дүр надад хоёр зорилгоор буусан. Нэгдүгээрт, Анна Каренина үхээгүй бол, дотор хүн, зөн совин нь тайзнаа ил тоглогдвол яах вэ? Үүнээс улбаалаад ерөөсөө үүнийг бодит дүр болгоё гэсэн шийдэл хүрсэн. Тэгж чадаж гэмээнэ миний хэлэх гэсэн санаа илүү тодорхой гарах юм байна гэж үзээд Н.Пүрэвдагва зохиолчид, “Энэ зохиолд хоёр Анна байна” гэж хэлж байгаа юм. Хоёрдугаарт, романы хоёрт талт үндсэн шугам байна. Нэг тал нь Анна, Вронский, Каренин гурвын хоорондох явдал. Нөгөө талд нь Левин, Китти, Шербатсктй вангийнхны тухай шугам. Орос орон, орос хүний тухай, тухайн цагийн Оросын нийгмийн төрхөөс улбаалан хүний мөн чанарын эрэл хайгуул хийдэг романы нэрлэсэн барьсан. Бүр цаана нь нийгмийн араншин, сэтгэлзүй гэсэн шугам бий. Нийгмийн хөгжил хүмүүсийг хөнөөдөг, хүмүүсийг хайр найргүй бяц дайрдаг гэж судлаач, шүүмжлэгчид үзээд байна шүү дээ. Үүнийг хамгийн арын сууриндаа авч үзэхийг хичээсэн.  Техник замаасаа хальдаггүй. Галт тэрэг хэчнээн эрчлэвч замаа замаасаа  гарч сүйдлэхгүй. Харин замдаа таарсныг бол нидрээд өнгөрнө. Гэтэл эрүүл бус нийгэм бий болвол эгэл жирийн хүмүүсийг зүгээр л дайраад өнгөрдөг, дайрагдахгүй бол хөөж очоод няцлах болно гэсэн эмзэглэл бол миний харуулах гэсэн санаа. Энэ санаа бол Л.Толстойгоос миний олж харсан эмзэглэл.

Жүжигчдийн хөдөлгөөний хэлэмж тал дээр анхаарах цаг болжээ

-СУИС-ын сургалтын онцлогийн талаар дээр цухас ярьлаа. Та ер нь ямар сургалт, ямар дамжлагаар найруулагчийн мэргэжилд татагдав. Тухайн үед СУИС тусгайлан найруулагч бэлтгэдэггүй байсан санагдах юм.

-Бидний үед найруулагч болохоор хүүхдээ курсээс нь сонгоод, тусгайлан анхаараад, сургаад төгсгөдөг байсан. Намайг жүжигчин, найруулагч болгосон хүн бол миний багш Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Найдангийн Ганхуяг шүү дээ. Тэр хүний заасан сууриар явж байна гэж ойлгож болно. Энэ тун зөв юм билээ.  СУИС цаашдаа үүн дээр анхаарч ажиллах нь чухал юм. Угаасаа СУИС-ийн жүжигчний хөтөлбөр нь ийм л дээ. Эхний хоёр жил жүжигчний суурь тавьж өгнө. Жүжигчин хүн юуг мэдэх ёстойг, ямар зам туулах ёстойг мэдэж байж тэрэн дундаас найруулагч хүн гарч ирэх учиртай. Тэр утгаараа одоогийн сургалтын хөтөлбөр маш зөв. Гуравдугаар ангиас нь бол цэвэр найруулагчийн мэргэжлийн хичээлүүд орно. Уран сэтгэмж, концепц гээд цааш явна. Гэхдээ энэ нь өмнөх курсийн хичээлүүддээ суурилна.

Төгссөний дараа театрт ороод би шууд найруулагч болоогүй. Жүжигчнээр ажиллаж эхэлсэн. Жүжигчин бас найруулагч гэсэн томьёоллоор явдаг байсан. Театрын жүжигчний амьдралыг өөр дээрээ мэдэрсний дараагаар найруулагч уран бүтээлчиддээ илүү ойрхон, ойлгож мэдэрдэг болдог. Бие, сэтгэлзүйн зовуурийг нь ч мэдэрдэг болчихдог. Гэхдээ суралцах хэрэгтэй болно. Тодорхой цаг хугацааг, бүтээлийн сонголт сорилтыг туулна. Эхлээд ядаж л өгүүллэгтэй ажиллаад сурчихад багадахгүй. Тэгээд үндэсний сонгодогтойгоо ажиллана, шинэ залуу зохиолч, зохиолтой ажиллана. Тэгээд дэлхийтэйгээ барилдах хэрэгтэй. Д.Урианхай гуай "Чаддагаа давтах нь бахтай биш. Энэ бол дийлдэгээ зодохтой адил. Хийж чадахааргүй ажлын цаана л чиний хэмжээ буй” гэсэн байдаг. Найруулгын ур ухааныг зөвхөн багшаас сурахаас гадна хувь найруулагчийн өгөгдөл гэдэг зүйл бий. Аргыг нь бид заана уу гэхээс өгөгдөл, авьяас чадварыг өгч чадахгүй. Энэ өгөгдлөө хөгжүүлэх тал дээр бид сүүлийн 10 гаруй жил нэлээд анхаарал тавьж, Н.Пүрэвдагва гуай л гэхэд В.Э Мейерхольд, Б.Е Захава, П.Брук, Ё.Гротовски гэх мэт найруулагчдын эх бүтээлүүдийг монгол хэлнээ орчуулж, хэвлүүлсэн байгаа. Зөвхөн монгол хэл дээр биш дэлхийн томоохон найруулагчдын бүтээл, үзэл баримталын талаар номнуудыг уншиж, дотоод өгөгдлөө хөгжүүлж боловсруулах өргөн боломж байна.

- В.Э Мейерхольдын нэрийг нэгэнт дурьдсанаас таны сүүлийн үеийн сонгодог жүжгийн тавилтуудад биомеханик элементүүд чамгүй ажиглагдах болсон. Энэ талаар эрэлхийлэл хийх санаа хэр ул суурьтай бодлоос үүдэлтэй вэ? СУИС бол К.Станиславскийн школоор явж ирсэн сургууль. Хөтөлбөрийг шинэчлэх, эсвэл жүжигчин бэлтгэх арга зүйн талаар хэр эрэл хайгуул хийгддэг вэ. Та багшийн хувьд ямар ажил хийж байна вэ?

-Хорин нэгдүгээр зуунд хөдөлгөөний гоо зүй дээр их анхаардаг болчихоод байна. Хөдөлгөнө гэдэг нэг талаас уран зураг байхгүй юу. Агуу уран зураачид яагаад тийм баялаг өгүүлэмжтэй, нүд салгахын аргагүй уран зургийг бүтээдэг юм. Үнэ цэнэ нь уншигдах чанартаа байна. Харах тусам, хэдэн цаг харсан ч уншигдаад л байдаг дүрийн хөдөлгөөн, өнгөний хөдөлгөөн байгаа учраас анхаарлыг удаан барьж чадаж байна гэсэн үг.

Нэрт зохиолч, соён гэгээрүүлэгч  Л.Ванган гуай “Жүжигчин хүн дүрийн үүднээс сэтгэж чаддаг, ярьж чаддаг байхын зэрэгцээ дүрийн үүднээс биеэр үйлдэж чаддаг байх ёстой” гэсэн байдаг. Энэ чинь угтаа Мейерхольдын санаа л яваад байна шүү дээ.

Хорьдугаар зууны эхэн үед яриан жүжиг их байлаа шүү дээ. Жүжигчин зогсоод яриад л байна, яриад л байна. Хөгжлийн үйл явц учраас сонирхолтой байсан байх. Өрөлт багатай. Тийм ч учраас Марина Кнебель гэх мэтээр үйл хөдлөлийг судлах, чухалчлах хандлагатай уран бүтээлчид төрөн гарсан.

Миний хувьд Мейерхольдын биомеханик аргачлал буюу биеийн хэлэмжийг уран бүтээлдээ ч, сургалтандаа ч чухалчилдаг. Эхийн хэвлийд хүүхдэд анх юу үүсдэг вэ? Хүүхэд хөдөлгөөн хийж эхэлдэг, хорвоотой харьцаж буй, өөрийгөө таниулж буй анхны үйлдэл нь хөдөлгөөн. Ер нь СУИС Станиславскийн онолыг чухалчлах хэрэгтэй. Энэ школ яг жүжигчний суурийг тавьж өгч байгаа батлагдсан систем. Тийм ч учраас жүжиглэхүйн ухааныг царс мод гэж үзвэл үндэс нь, их бие нь Станиславский, нэг мөчир нь Мейерхольд, нөгөө мөчир нь Брехт, Мейерхольдоос нь Михаил Чехов салаалах гэх мэтээр энэ урлаг өнөөгийн төрхөө олж хөгжсөн.

Гэхдээ орчин үеийн хүүхдийн биеийн бялдар, сэтгэхүй, сэтгэлгээний онцлогийг харгалзан үзээд эдгээр мастеруудын  аргачлалыг сургалтандаа блансалж оруулах хэрэгтэй. Хүссэн хүсээгүй жүжигчдийн хөдөлгөөний хэлэмж тал дээр анхаарах цаг болжээ. Мэдээж дуу хоолой чухал. Үйл хөдлөлийг чухалчлаад ирэхээр юун нь тийм чухал байгаа юм бэ гэсэн асуулт ургана. Тэсрэлт, өрнөл илүү хүчтэй болно. Хөдөлгөөнтэй хосолсон текст илүү үнэмшилтэй, илүү хүчтэй, өөрийн эрхгүй гардаг нь амьдралаар батлагдсан үнэн. Хөдөлгөөн бол үнэнийг илэрхийлэх дөт арга.

Орчин үед хүмүүс урлагийг улам бүр нийлмэл хэлбэрээр хардаг болсон. Дуулсан ч бүжигтэй, жүжиглэсэн ч хөдөлгөөнтэй байлгах нь энгийн шалгуур болжээ.. Зөвхөн Мейерхольдын аргачлалуудаас гадна Брехтээс хөдөлгөөний гоо сайхан гэдэг зүйлийг авах ёстой. Хөдөлгөөн өөртөө бэлгэдэл, боломжууд агуулж байгааг ойлгох хэрэгтэй.

СУИС-ийг төрөөс бүрэн санхүүжүүлдэг байх ёстой

-СУИС-д хэд дэх ангиа дааж аваад байна? Элсэгчдийн чанар болоод төгсгөсөн шавь нарынхаа ур чадварт сэтгэл хангалуун байдаг уу?

-Би гурав дахь ангиа дааж аваад, ажиллаж байна. Надад нэг бодол байдаг юм. Хоёр их сургууль төрөөс шууд дэмждэг байх ёстой. Өнөөдрийн СУИС шиг оюутнуудынхаа төлбөрөөр, багш нарынхаа цалин, үйл ажиллагаа, бас бус зүйлсийн зардлыг нөхдөг байж боломгүй. Товчхондоо СУИС-ийг төрөөс бүрэн санхүүжүүлдэг байх ёстой. Тэгж байж бид илүү, дутуу зүйлд санаа зовж, сатаарахаа больж чанарт санаа зовж эхэлнэ. Шулуухан хэлэхэд СУИС-ийн хөтөлбөр бол тусгай хөтөлбөр. Энд бэлтгэгддэг мэргэжилтнүүд  массын, түгээмэл мэргэжил эзэмшдэггүй. Яван явсаар авьяас гэдэг зүйл дээр л тулна. Авьяасгүй хүнийг бид авч болохгүй. Төлбөрөөс болж төрмөл авьяас, өгөгдлөлгүй хүүхдүүдийг хүсэл эрмэлзлэлээр нь илбэдэн элсүүлж, ирээдүйг нь хорлож болмооргүй байна. Урлагт нэгэнт татагдаад орчихвол орхиод өөр замыг сонгох маш хэцүүг хүмүүс мэднэ. Тийм учраас нарийн шалгуур хэрэгтэй. Бид тавин хүүхэд авахгүй. Маш өндөр шалгуураар аравхан хүүхэд авна. Тэгж байж шижир алт, жинхэнэ уран бүтээлч, артист төрөх магадлалтай.

-Оюутнуудтай тулж ажиллах цаг гардаггүй л гэх гээд байна аа даа?

-Мэргэжлийн хичээлийн цаг бага, ерөнхий эрдмийн хичээлийн цаг ч бага. Гэхдээ оновчтой орж байна уу, үгүй юу гэдэг дээр бас анхаарал хандуулмаар асуудлууд бий. Ямар эрдэм нь жүжигчин хүнд хэрэгтэй юм, ямар цаг үетэйгээ нийлж байгаа юм, ямрыг нь ямар үед заавал зохистой юм гэдэг дээр ул суурьтай төлөвлөгөө хэрэгтэй. Жишээлбэл, нэгдүгээр курсээс филисофийн хичээл орж болохгүй шүү дээ. Оюутан суурь мэдлэгээ эзэмшээд, ачааллаа туулж, оюун санаа нь төлөвшиж, зохиолын эрэл хайгуул хийж эхлэхэд сая  орох учиртай. Ойлгох цаг үе гэж байна даа. Гоо зүйн тухай ойлголт, сэтгэл судлал ч бас ахлах курсүүдэд орох ёстой хичээл. Харин доод курсдээ зайлшгүй мэдэх ёстой зүйл бол дэлхийн түүх, урлагийн түүх театрын түүх. Дэс дараатайгаар явмаар зүйл их бий.

Сугарын Болд-Эрдэнэ бол “Алт”

-Сугарын Болд-Эрдэнэ гэдэг жүжигчин өнөөдөр драмын театрын гол артист болчихжээ. Үүнтэй маргах хүн нэг их гарахгүй болов уу гэж бодож байна. Үүнтэй та хоёрын хамтын ажиллагаа ч чамгүй холбоотой. Энэ жүжигчнийг найруулагчийн хувиар тодорхойл гэвэл та юу хэлэх вэ?

-Ганцхан үгээр хэлчих үү. “Алт”. Гэхдээ С.Болд-Эрдэнэ анхнаасаа ийм жүжигчин байгаагүй. Анх театрт ирэхдээ хэл яриа нь хангалттай сайн байгаагүйг санаж байна. Шагай амандаа хийгээд тод ярих дасгал уйгагүй хийдэг байлаа. “Надаар тоглосон хайр” жүжгийн бэлтгэл хийж байхад байнга л амандаа шагайтай ярьж байсан. Энэ бол уран бүтээлчийн хөдөлмөрч зан. Шууд том жүжигчин болохгүй. Ер нь жүжигчин хүн олон найруулагчтай хамтарч ажиллах тусмаа туршлагаждаг. Дан ганц авьяасаар зүтгээд болдог ажил биш. Зогсоод л, өнжөөд л, дүр бүтээхгүй яваад л байх юм бол зэвэрнэ. Тиймээс байнгын хөдөлгөөнтэй байх нь чухал. Хөдөлгөөн нь биед ч, тархинд ч өрнөж байх ёстой. Шинэ дүр дээрээ өмнөх дүрээ давтаад нэг хэвийн болоод ирвэл найруулагч хэлдэг. Сайн найруулагч, сайн зохиол хоёр сайн жүжигчинг төрүүлдэг нь Станиславскийн үгээр ч батлагдсан үнэн. Жүжигчин хүн тодорхой нэг өндөрлөгт хүрсэн бол туршлага, авьяас, ухаанаараа цааш явдаг. С.Болд-Эрдэнэ бол тэр өндөрлөгтөө хүрч байгаа жүжигчин. Гэхдээ, мэдээж хэрэг юм хийлгэхгүй, хэлэхгүй бол болохгүй. Сайн жүжигчид өөрсдөө тоглоод л болчихдог юм бол найруулагч гэж байгаад яах юм.

-Эрдмийн театрт найруулагчдын залуу үе гарч ирж байна. Өөр цаг үед өсөж хүмүүжсэн залуус. Тэд танд ямар мэдрэмж төрүүлж байна вэ?

-Мэдээж, залуу хүн хүсэл тэмүүлэл дүүрэн байх ёстой. Өөрчлөлтийг хайдаг байх хэрэгтэй. Цаг үеэ мэдэрдэг байх чухал. Жалгандаа биш дэлхийтэй хөл нийлүүлэхээр тэмүүлэх учиртай. “Бүтээл бүхэн нээлт” гэж үзэх хэрэгтэй. Даруухан бай. Хэн байснаа мартаж болохгүй. Өмнөх үеэ битгий муул, хэнээс юу сурснаа бүү март гэсэн үгс юун түрүүн аман дээр гарч ирж байна.

Баянцагааны Баатар гуай миний багш биш. Гэхдээ бидний хоёулхнаа ярьдаг яриа, хүний өмнө намайг зэмлэдэг зэмлэлээс  олон юм сурсан. Тийм учраас миний сэтгэлд багш шиг орон зайг эзэлдэг. Хүн чанартай бай гэдэг нь тэр. Найруулагч хүн өөртөө олон зүйлийг хязгаарладаг. Бас олон зүйлийг өөрөөсөө эхлүүлдэг.

-Ярилцлагаа энд хүрээд өндөрлье. Эцэст нь ганц саваагүй асуулт. “Анна Каренина” жүжгийн үзэгчид ямар бэлтгэлтэй ирэх хэрэгтэй вэ?

-Романыг нь бол уншигчид төсөөллөөрөө уншина. Өөр өөрийн төсөөллийн Аннагаа бий болгоно. Харин энэ бол Наранбаатарын оюун санааны “Анна” шүү. Таны төсөөлдөг Аннаг муулж ч магадгүй, магтан дуулж ч магадгүй. Түүнд л бэлтгэлтэй байгаарай гэж хэлэх байна.