ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургуулийн захирал, доктор (Рh.D), профессор Ч.Мангалжалавтай ярилцлаа.

Танаас ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургууль хэзээ байгуулагдсан бэ гэж асуувал нэг ёсондоо Монгол Улс эрчим хүчний салбарт үндэсний мэргэжилтэн бэлтгэж эхэлсэн он цагийг ярих хэрэгтэй болох байх даа?

Тэгнэ. ШУТИС-ийн Эрчим хүчний сургууль 1959 оны аравдугаар сард байгуулагдсан. Одоо 2020 онд 60 жилийн ойгоо тэмдэглэх гэж байна. Энэ хугацаанд нийт 10 мянга гаруй дулаан, цахилгааны инженер, техникийн ажилтнууд бэлтгэгдсэн байна. 1990-ээд оны эхэн үед эрчим хүчний дулаан, цахилгааны мэргэжилтнүүд бүгд Оросын мэргэжилтнүүд байсан. Бүх дулааны цахилгаан станцад (ДЦС) орос мэргэжилтнүүд ажиллаж, үйл ажиллагааг нь удирдаж байсан. Түүнээс хойш үндэсний мэргэжилтнүүд ДЦС-уудын ерөнхий инженер, хэлтсийн дарга, ахлах инженер, дарга гэсэн албан тушаалууд дээр ажиллаж өөрсдөө бие даан Монгол Улсын цахилгаан эрчим хүчийг системийг доголдуулахгүйгээр 2000 оны босго алхтал сайхан авч явсан. Энэ бол манай залуу боловсон хүчнүүдийн гавьяа.

Салбарын хэмжээнд дандаа манай Эрчим хүчний сургуулийг төгссөн боловсон хүчнүүд ажиллаж байсан.

Өнөөдөр ч гэсэн нийт эрчим хүчний салбарт, өөрөөр хэлбэл станцууд, дулааны болон цахилгааны сүлжээ компаниуд, хот суурин газрын дулаан хангамж хариуцсан байгууллагуудад ажиллагсдын 95 орчим хувь манай Эрчим хүчний сургууль төгсөгчид байна. Бид үүгээрээ бахархдаг. Бидний бэлтгэсэн боловсон хүчнүүд ийм л түвшинд хүрсэн байна. Цаашид Эрчим хүчний сургууль бэлтгэгдэж буй мэргэжилтнүүдээ дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдөх хэмжээнд хүргэхийн тулд ямар байвал зохих вэ, яаж хөгжүүлэх вэ, яавал улс орондоо хэрэгтэй мэргэжилтнүүдийг бэлтгэн гаргах вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулан ажиллаж байна.

Эрчим хүчний мэргэжил бол хүний хүч чадал, хариуцлага, сахилга бат, авьяас билэг шаардсан мэргэжил. Монгол шиг цөөхөн хүн амтай улс оронд хүн нэг мэргэжилтэй байна гэдэг учир дутагдалтай. Тиймээс хоёроос гурван мэргэжилтэй байх ёстой гэж би үргэлж ярьдаг. Ийм л байвал улс орон хөгжинө.

Танай сургууль хэдэн оюутантай вэ. Мэргэжлийн хөтөлбөрүүдээ хэрхэн шинэчилж байгаа вэ?

Манай Эрчим хүчний сургууль өнөөдрийн байдлаар 2500 орчим оюутантай. Үүний 2200 нь бакалавр, 240 нь магистр, 80 орчим оюутан нь докторын сургалтад хамрагдаж байна. Бид сүүлийн үед Эрчим хүчний сургуульдаа цоо шинэ өөрчлөлтүүдийг байнга хийж байна. Сургалтанд ашиглагдаж буй тоног төхөөрөмжүүдийг барууны, орчин үеийн техник, технологиор шинэчилж, мөн өндөр хөгжсөн улс орнуудын сургалтын хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж байна. Энэ хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлснээр гадаадад сурах оюутны тоог цөөрүүлж, эх орондоо дэлхийн боловсрол эзэмших боломжийг нэмэгдүүлнэ. Шинэчилсэн хөтөлбөрүүд маань олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөх юм бол уг хөтөлбөрөөр суралцсан оюутан гадаадад ажиллах, үргэлжлүүлэн суралцах боломжтой болно. Нөгөө талаар оюутнууд маань эцэг, эхийнхээ мөнгийг хэмнэнэ. Монголчуудын мөнгө гадагшаа урсахгүй.

Манай сургуулийн цахилгааны инженерийн бакалавр, магистрийн хөтөлбөр ASIIN.e.V болон Европын Магадлан Итгэмжлэлийн EUR-ACE байгууллагаар олон улсын магадлан итгэмжлүүлсэн. Уг байгууллага жил бүр манай хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг хянаж, шалгаж байгаа.

Танай сургуулийн гадаад харилцаа нэлээд өргөн. Хос дипломтой мэргэжилтнүүд бэлтгэж байгаа байх аа?

ХБНГУ-ын Бранденбургийн техникийн их сургууль, Дрездений техникийн их сургууль, Илиний их сургуулиудтай би саяхан алба ёсны гэрээ хэлцэл хийгээд ирлээ. Эдгээр сургуультай хамтран 3+2 хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр болсон. Гурван жил Монголд, хоёр жил Германд суралцаад хоёр улсын дипломтой төгсөх юм. Энэ хөтөлбөр хэрэгжсэнээр манай оюутнууд баруун Европ болон Германы технологитой танилцаж, судлах боломж нээгдэж байгаа юм. Ингэснээр дотоодын боловсон хүчин маань улам чадавхжиж улам хариуцлагатай, нэр төртэй ажиллах болов уу гэж бодож байна.

Үүнээс гадна бид таван жилийн өмнөөс Хойд Хятадын Эрчим хүчний сургуульд 2+2 хөтөлбөрийг дулааны, цахилгааны инженер, сэргээгдэх эрчим хүчний инженер гэсэн гурван мэргэжлээр хэрэгжүүлээд эхэлсэн. Өнөөдрийн байдлаар 50 гаруй оюутан тэнд суралцаж байгаа. Мөн 30 гаруй залуус төгсөөд ажиллаж байна. Бүгд Монголд, Хятадад хоёр хоёр жил суралцаад хос дипломтой төгссөн.

Эдгээр мэргэжилтнүүд маань Монгол Улсын эрчим хүчний салбарт ойрын 10-20 жилд байгуулагдах томоохон концессын гэрээ болон том хэмжээний станцуудын хөрөнгө оруулалтын төсөл дээр ажиллана. Эрчим хүчний салбарт БНХАУ-ын компаниуд орж ирж байгаа. Бид тиймээс Хятадын компаниудтай ажиллах үндэсний мэргэжилтнүүдийг урьдчилан бэлдэж байгаа юм. Хятад хэлтэй, Хятадад боловсрол эзэмшсэн үндэсний мэргэжилтнүүдээ бэлдчихвэл бид хожно.

Манай сургууль мөн ОХУ-ын Москвагийн эрчим хүчний сургуультай гэрээ байгуулж магистрийн 1+1 хөтөлбөр хэрэгжүүлэн 30 оюутан сургаж байна. Мөн Новосибирск, Уралын политехникийн их сургуульд магистрын 1+1 хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Энэ мэтээр бид өөрсдийнхөө боловсон хүчнийг улам чанаржуулж, сайжруулж байгаа. Энэ бүхэн бол манай хөтөлбөрүүд олон улсын хөтөлбөрт магадлан итгэмжлэгдсэний үр дүн.

ШУТИС энэ онд 60 жилийн ойгоо тэмдэглэж байгаа гэлээ. Энэ ойгоо угтаж танай Эрчим хүчний сургууль ямар бэлэг барьж байна вэ?

Манай Эрчим хүчний сургууль цаашид улам хурдацтай хөгжих гараан дээрээ ирсэн. ШУТИС-ийн 60 жилийн ой болох гэж байгаатай холбоотойгоор бид 14 лаборатори шинээр ашиглалтад өглөө. Өмнө нь 20 гаруй лабораторитой байсан. Энэ удаад дандаа шинэ төрлийн зайн сургалтад хамруулсан, компьютер программ хангамжтай лабораториудыг байгууллаа. Ялангуяа вертуаль лаборатори байгуулсан нь онцлог болсон.

Мөн 60 жилийн ойдоо зориулж мэргэжлийн сурах бичгүүд шинээр хэвлэн гаргаж байна. “Дулаан хангамжийн систем”, “Шингэн ба хийн механик” гэх мэт 11 ном хэвлэн гаргаад байна. Манай сургуулийн мэргэжлийн хичээлүүд цаашид зөвхөн энэ номуудаар явна гэсэн үг. Эдгээр ном олон улсын түвшин, стандартаар бичигдсэн. Бүгд их сургуулийн үндсэн сурах бичгээр батлагдаж байгаа. Эдгээр номыг уншиж судалчихсан байхад хаана ч хүлээн зөвшөөрөгдөнө.

Эрчим хүчний сургууль лаборатори, судалгааны ажилд ихээхэн анхаардаг байж таарна?

Манайх судалгаанд суурилсан их сургууль болох зорилго тавьсан. Тиймээс энэ жилээс ахисан түвшний салбарыг сургууль дээрээ байгуулсан. Энэ бол цоо шинэ сургууль. Магистр, докторын сургалтыг шинээр авсан. Одоо хөтөлбөрүүдээ шинэчилж өөрчилж байна. Журмуудаа бас шинэчилж боловсруулна.

Магистр, докторууд 12 цаг сургууль дээрээ хичээллэж байдаг болно. Яг л барууных шиг гэсэн үг. Ингэж байж ирээдүйдээ аливаа асуудлыг шийдэж чаддаг, судлаад хэлж чаддаг зоригтой тийм авьяаслаг хүмүүс болж гарна.

Эрчим хүчний салбарын хэтийн төлөвийг та хэрхэн харж байна вэ. Салбарын хэтийн төлөвтэй уялдуулж ирээдүйн мэргэжилтнүүдээ бэлдэх байх?

Эрчим хүч бол улс орны хөгжлийн тулгуур, оргил нь. Эрчим хүчгүйгээр юу ч хийж чадахгүй. Эрчим хүчний хөгжлийн 2045 он хүртэлх төлөв гарсан. Ер нь аажимдаа бидний мэргэжил өөр болно. Хоёроос гурван мэргэжил нийлж нэгдэх гэх мэтээр өөр мэргэжил бий болох төлөвтэй байгаа. Эрчим хүчний салбарын сургалтын хөтөлбөрүүдийг шинэчилсний дараах байдлаар харахад дандаа программ хангамж, IT чиглэлийн сургалтууд орж байгаа. Удирдлагын автоматжуулсан систем бий болж байна. Энэ чиглэлийн хичээлүүд түлхүү ирж байна. Цаашид Аж үйлдвэрийн дөрөвдүгээр хувьсгал эрчимжиж өндөр технологи хүнийг орлоно. Хүний хийдэг зарим механик ажил автомат болгоно. Тиймээс үүнд чиглэсэн хөтөлбөр боловсруулна.

Бид дандаа гуйлга гуйж гаднаас юм авдагаа болих хэрэгтэй гэж боддог. Ингэхийн тулд тав, арван жилийн дараахыг харах ёстой. Бүтээгдэхүүнээ гадагшаа экспортолдог, өөрсдөө үйлдвэрлэдэг болох хэрэгтэй. Үүнийг хатуу санаж явах ёстой.

Монгол орон нар, салхины эрчим хүчний нөөц асар ихтэй. Өнөөдрийн байдлаар бид дотооддоо 1200МВтхүчин чадалтай эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа. Цаана нь 200 МВт дутагдалтай явж байна гэсэн үг. Үүнийг цаашид 3-4 МВт болговол эрчим хүчээ экспортлох, энэ салбараас Монголын ард түмнийг тэжээдэг болно. Нар, салхины асар их нөөц байна. Энэ нөөцөө ашигладаггүй. Сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх юм бол мөнгөний урсгалыг бий болгох боломжтой.

Монголчууд бид 20-30 жилийн дараа ингэж амьдрах хэрэгтэй байна. Би монголчууд гурван юмаараа баян гэж хэлэх дуртай. Газрын хөрс нь эрдэнэсээр дүүрэн, газар дээрээ малаар баян, тэнгэртээ нар салхины эрчим хүчээр баян.

Сэргээгдэх эрчим хүчний Зүүн Азийн сүлжээнд бид холбогдоно. Уг сүлжээ манай улсыг дэмжинэ гэж байгаа. Манай сургууль БНХАУ-ын Нар, салхины институттэй хамтран ажиллаж байна. Мөн Монгол орны өмнөд бүс нутагт том эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг хийгээд хоёр дахь жилдээ явж байна. Энэ хүрээнд Монголд нар, салхины нөөцийн судалгаа хийж байгаа. Хаана сэргээгдэх эрчим хүчний цахилгаан станц барьж болох вэ гэдгийг судалж, цэгүүдийг олж тогтоож байна. Эдгээр цэгт 5-10 жилийн дараа шууд цахилгаан станц барих бололцоотой гэсэн үг. Үүнийг судалж, тогтоогоод байх юм бол улс орны хэмжээнд нэгдсэн систем болно. Цаашид эрчим хүчийг нөөцлөх асуудал чухал болж байна. Өөрөөр хэлбэл өвлийн улиралд утааг багасгахад эрчим хүчний нөөцийг ашиглана гэсэн үг юм. Ингэхдээ янз бүрийн батарей хэлбэрээр жишээ нь литийн йоны батарей зэргийг ашиглан эрчим хүчийг нөөцөлж болно.